थोरियमचे भारताचे स्वप्न: स्वातंत्र्यानंतर डॉ. होमी भाभा यांनी थोरियमवर आधारित अणुऊर्जा कार्यक्रमाची कल्पना केली. भारतात जगातील सर्वाधिक थोरियम साठा आहे, जो यूरेनियमपेक्षा स्वच्छ आणि मुबलक आहे. यामुळे देश आयातीवर अवलंबून न राहता स्वावलंबी ऊर्जा उत्पादन करू शकेल, असा विश्वास त्यांना होता. माजी राष्ट्रपती डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनीही थोरियमला ऊर्जेचे भविष्य म्हटले होते. पण भारताच्या या स्वप्नाचे पुढे काय झाले? याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.

तीन टप्प्यांची योजना

भाभा यांच्या तीन टप्प्यांच्या योजनेत पहिल्या टप्प्यात मर्यादित यूरेनियम वापरून प्लुटोनियम तयार करणे, दुसऱ्यात वेगवान प्रजनक भट्ट्या (फास्ट ब्रीडर रिएक्टर) वापरून थोरियमचे रूपांतर यूरेनियम-233 मध्ये करणे आणि तिसऱ्या टप्प्यात थोरियमवर पूर्णपणे चालणाऱ्या भट्ट्या विकसित करणे अपेक्षित होते. यामुळे शतकानुशतके ऊर्जा पुरवठा शक्य होईल, असे गणित मांडण्यात आले होते.

सात दशकांतील प्रगती

गेल्या 70 वर्षांत भारताने दाबयुक्त भारी पाणी भट्ट्या (PHWR) विकसित केल्या, कलपाक्कममध्ये छोट्या प्रमाणात थोरियमचा वापर यशस्वी केला. याला प्रयोगशाळेत यश मिळाले पण व्यावसायिक स्तरावर थोरियम इंधन तयार करण्यात आणि अ‍ॅडवांस हेवी वॉटर रिअ‍ॅक्टर (AHWR) बांधण्यात मोठी दिरंगाई झाली. यामुळे अपेक्षित टप्पे गाठता आले नाहीत.

अब्जोंची गुंतवणूक

दशकानुदशके संशोधन, प्रयोग आणि विकासासाठी अब्जावधी रुपये खर्च झाले. तरीही भारताकडे व्यावसायिक थोरियम इंधन उपलब्ध नाही. धोरणातील बदल, प्राधान्यक्रमातील फेरफार आणि तांत्रिक अडथळ्यांमुळे प्रगती कासवाच्या गतीने झाली, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.

विदेशी कंपनीची भरारी

अमेरिकेतील क्लीन कोर थोरियम एनर्जी (CCTE) या खासगी कंपनीने ‘ANEEL’ नावाचे थोरियम-मिश्रित इंधन विकसित केलंय. हे इंधन भारताच्या PHWR भट्ट्यांमध्ये थोड्या बदलांसह वापरता येणार आहे. भारतीय वंशाच्या उद्योजक मेहुल शाह यांनी स्थापन केलेल्या या कंपनीला भारतीय गुंतवणूक आणि माजी अणुशक्ती आयोग प्रमुख डॉ. अनिल काकोडकर यांसारखे सल्लागार लाभले आहेत. यामुळे व्यावसायिक यश विदेशी कंपनीला मिळाल्याची माहिती देण्यात आली.

देशाचे दुर्दैव!

याचा अर्थ असा की भारताने वैज्ञानिक प्रकल्पाची कल्पना केली, अणुभट्ट्यांची रचना केली आणि बंद इंधन चक्राला मान्यता दिली. पण जेव्हा त्या प्रयत्नांना बाजारपेठेसाठी तयार उपायात रूपांतरित करण्याची वेळ आली तेव्हा यश भारतातून नाही तर एका परदेशी कंपनीकडून मिळाले. “जगात थोरियमचा सर्वात मोठा साठा भारतात आहे. आपण ते वापरणारे पहिले असायला हवे होते, परंतु दुसरे कोणीतरी यशस्वी झाले.”, असे डॉ. सिंग म्हणाले.

पुढचा मार्ग काय?

भारताची तांत्रिक यशे वैज्ञानिक अपयश नव्हे, पण प्रयोगशाळेतून बाजारापर्यंत पोहोचण्यात कमी पडले. आता सरकारी संस्थांसोबत खासगी क्षेत्र आणि स्टार्टअप्सना जोडून वेगाने काम करण्याची गरज व्यक्त करण्यात येतेय. थोरियमचा खजिना वापरून ऊर्जा स्वावलंबन साधण्यासाठी ही जागृतीची घंटा आहे. अलीकडे NTPC सारख्या कंपन्या विदेशी तंत्रज्ञानाशी करार करत असून त्यामुळे भविष्यात प्रगती शक्य असल्याचा विश्वास व्यक्त करण्यात येतोय.