मुघल सम्राट इतिहास: इतिहासाचा जेव्हाजेव्हा उल्लेख होतो तेव्हातेव्हा काही संदर्भ आवर्जून समोर येतात. यापैकी एक मुद्दा म्हणजे मुघल साम्राज्याचा. कैक वर्षे मुघलांनी त्यांचं अस्तित्वं विविध प्रांतांमध्ये टिकवून ठेवलं. इतिहासात नमूद असणाऱ्या संदर्भांनुसार एक काळ होता जेव्हा मुघलांच्या कारकिर्दीला भरभराट आली आणि एक काळ होता जेव्हा उतरती कळा लागून हे साम्राज्य लयास जाताना दिसलं. अनेक इतिहासकारांच्या लिखाणातही याचे संदर्भ आढळतात.
मुघलांची ओळख…
मुधल साम्राज्य हे त्यांच्या सत्तेचा विस्तार, कलेप्रती त्यांची ओढ आणि प्रशासकीय व्यवस्थेसह अनेक कारणांनी ओळखली गेली. पण, याच साम्राज्याची एक दुर्लक्षित बाजू म्हणजे शिक्षण आणि ज्ञानार्जन. या क्षेत्रांत मुघलांनी बरंच योगदान दिल्याचं म्हटलं जातं. असं म्हणतात की चांगल्या शासनकाळासाठी विद्वान आणि बौद्धिक जाण असणं महत्त्वाचं असून सैन्याप्रमाणंच हे घटकही फार महत्त्वाचे असतात.
वरील कारणास्तव, मुघल दरबारासंदर्भातील काही ऐतिहासिक प्रसंग पाहिले असता तिथं शिक्षक, विद्वान आणि लेखकांचा विशेष आदर केल्याचं पाहायला मिळतं. अली एम अजीज, इरफान हबीब, जेएन सरकार यांसारखे लेखकही या माहितीला दुजोरा देतात, ज्यांनी आपल्या लिखाणातून विविध पुस्तकांमध्ये मुघर दरबारातील परंपरांवर उजेड टाकला आहे.
कशी होती मुघलकालीन शिक्षणव्यवस्था?
मुघल शहजादे हे महालातच शिक्षण घेत असत. फारसी, अरबी, भूगोल, इतिहास, गणित, शास्त्र, साहित्य अशा विषयांचं ज्ञान ते घेत. आग्रा आणि लाहोर ही त्या काळातील दोन महत्त्वाची शैक्षणिक केंद्र होती, जिथं देशोदेशीचते विद्वान येऊन शहजाद्यांना शिकवणी देत.
कोण होता सर्वात विद्वान बादशाह?
असं म्हणतात की, शाहजहांचा सर्वात मोठा मुलगा, दारा शिकोह हा मुघलांच्या इतिहासातील सर्वात विद्वान आणि ज्ञानी शहजादा होता. सत्ता आणि युद्धात त्याला स्वारस्य नव्हतं. याऊलट त्याचा अध्यात्म आणि तत्सम गोष्टींकडे अधिक कल होता. सूफी संतांच्या संपर्कात राहण्यासोबतच दारा शिकोहनं विविध धर्मांविषयीसुद्धा ज्ञान मिळवलं होतं. सर्वधर्म समान असल्याचं त्याचं मत. उपनिषदांचं अध्ययन आणि 50 उपनिषदांचं फारसीमध्ये भाषांतर दारा शिकोहनंच केलं, स्वरचित मज्म-उल-बहरेनमध्ये त्यानं सूफी आणि वेदांतांतील साम्य अधोरेखित केलं. याच कारणास्तवर इतिहासकारसुद्धा त्याच्याकडे सर्वात ज्ञानी, उदारमतवादी आणि प्रगतीशील मुघल बादशाह म्हणून पाहतात.
(वरील माहिती उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांवर आधारित असून, ही इतिहासकारांची वैयक्तिक मतं आहेत. झी 24तास त्याची खातरजमा करत नाही.)
