संबंध बातम्या : भारतातील तरुण जोडपी सध्या नात्यातील एका महत्त्वाच्या टप्प्य़ावर असून त्यांच्याकडून एक महत्त्वाचा निर्णय घेतला जात आहे. मागील पाच दशकांची आकडेवारी पाहिल्यास देशातील जन्मदरात मोठी घट झाल्याची बाब समोर आली आहे. अधिकृत आकडेवारीनुसार देशातील 1971 मध्ये जन्मदराचा आकडा 36.9 इतका होता. 2023 मध्ये मात्र हा आकडा घटून 18.4 वर पोहोचला आणि महत्त्वाची बाब म्हणजे महाराष्ट्रात ही टक्केवारी सर्वाधिक असल्याची चिंताजनक बाब समोर आली आहे.

सर्वात कमी जन्मदर कुठे?

देशातील ग्रामीण क्षेत्रांमध्ये जन्मदर 2013 मधील 22.9 वरून 2013 मध्ये 17.3 आणि 2023 मध्ये 14.9 वर पोहोचला आहे. देशात सर्वाधिक जन्मदर बिहारमध्ये असून, ही आकडेवारी आरे 25.8, तर सर्वात कमी जन्मदर अंदमानमध्ये असल्याचं पाहायला मिळत आहे. ही आकडेवारी 10.1 इतकी असल्याचं स्पष्ट होतं.

इथं जन्मदर घटत असतानाच मृत्यूदराकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. महाराष्ट्रात मृत्यूदर 6.1 इतका असून, छत्तीसगढमध्ये हा आकडा मोठा आहे जिथं मृत्यूदर 8.3 असल्याचं स्पष्ट होत आहे. या साऱ्यातून एक सकारात्मक बाब समोर येत असून, भारतातील बालमृत्यूदरानं नीचांकी पातळी गाठली आहे. केंद्र शासनाकडून राबवण्यात येणाऱ्या विविध योजना, कुटुंब नियोजन कार्यक्रम या आणि अशा इतर योजनांमुळं हा दर 25 हून कमी झाला आहे.

आश्चर्याची बाब म्हणजे 2014 मध्ये बालमृत्यूदर 40 इतका होता. मागील 10 वर्षांमध्ये त्यात मोठी घट झाली असून, महाराष्ट्रात हा आकडा 14 वर पोहोचला आहे. असं असलं तरीही भारतात मुलं जन्माला घालण्याचा निर्णय घेण्यापासून सध्याच्या जोडप्यांचं दुमत असून अनेक दोडपी पालकत्त्वाची जबाबदारी न घेण्याच्याच निर्णयावर ठाम आहेत. पर्यावरणीय बदल, देशातील स्थिती, अर्थार्जनामध्ये सातत्यानं होणारे बदल आणि आरोग्य अशा अनेक कारणांमुळं जोडपी या निर्णयापर्यंत पोहोचच असल्याचं म्हटलं जात आहे.

FAQ

भारतातील जन्मदरात किती घट झाली आहे?
1971 मध्ये भारताचा जन्मदर (Crude Birth Rate – CBR) 36.9 होता, जो 2023 मध्ये घटून 18.4 वर आला आहे. याचा अर्थ गेल्या पाच दशकांत जन्मदर निम्म्याने कमी झाला आहे.

महाराष्ट्रातील जन्मदराची स्थिती काय आहे?
महाराष्ट्रात जन्मदरात सर्वाधिक घट झाली आहे. गेल्या पाच वर्षांत (2018-2023) येथील जन्मदरात 2.3 टक्क्यांची घट नोंदवली गेली आहे. 2023 मध्ये महाराष्ट्राचा एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate – TFR) 1.4 इतका कमी आहे, जो राष्ट्रीय सरासरी 1.9 पेक्षा कमी आहे.

ग्रामीण आणि शहरी भागांतील जन्मदरात काय फरक आहे?
ग्रामीण भागांमध्ये जन्मदर 2013 मधील 22.9 वरून 2023 मध्ये 20.3 वर आला आहे, तर शहरी भागांमध्ये तो 17.3 वरून 14.9 वर घसरला आहे. ग्रामीण भागांमध्ये जन्मदर शहरी भागांपेक्षा जास्त आहे, परंतु दोन्ही क्षेत्रांमध्ये घट दिसून येत आहे.