आज आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील देवशयनी एकादशीचे व्रत आहे. यासोबतच चातुर्मास सुरू होईल. धार्मिक परंपरेनुसार, या चार महिन्यांच्या काळाला भगवान विष्णूच्या योगनिद्रेचा काळ मानले जाते, म्हणूनच याला देवशयनी एकादशी म्हणतात.

एक रूप राजा बळीच्या घरी आणि दुसरे क्षीरसागरात राहते पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात देवशयनी एकादशीला शयनी एकादशी म्हटले आहे. यात युधिष्ठिराच्या प्रश्नावर भगवान कृष्ण सांगतात की, आषाढ शुक्ल पक्षातील या एकादशीपासून भगवान विष्णूचे एक रूप राजा बळीच्या घरी राहते. दुसरे रूप क्षीरसागरात शेषनागावर शयन करते. भगवान विष्णूची ही स्थिती कार्तिक महिन्यातील प्रबोधिनी म्हणजेच देवउठनी एकादशीपर्यंत राहते. यानंतर विवाह आणि इतर शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात.

देवांच्या झोपेचा अर्थ सृष्टीचे कार्य थांबणे असा नाही भगवान विष्णूंची योगनिद्रा सामान्य झोपेपेक्षा वेगळी आहे. याचा अर्थ असा नाही की देव झोपले आणि सृष्टीचे कार्य थांबले. याचा भावार्थ असा आहे की, पुढील काही महिन्यांत बाह्य उत्सव आणि मोठे कार्यक्रम कमी करून आपले मन, सवयी आणि दिनचर्येवर लक्ष केंद्रित करावे. याच कारणामुळे चातुर्मासात विवाह आणि इतर मांगलिक कार्ये कमी होतात, परंतु जप, तप, दान, व्रत, कथा आणि पूजेचे महत्त्व वाढते.

भगवद्गीतेच्या १८ व्या अध्यायाच्या पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात की, यज्ञ, दान आणि तपस्या ही कर्मे सोडू नयेत. ती करत राहावीत, कारण ती मनुष्याला आतून शुद्ध करतात. चातुर्मास हीच गोष्ट दैनंदिन जीवनात अंगीकारण्याचा काळ आहे.

भगवान कृष्णाने कमळाने पूजा करण्यास सांगितले पद्म पुराणात भगवान कृष्ण या एकादशीला कमळाने भगवान विष्णूची पूजा करण्याचे महत्त्व सांगतात. या दिवशी शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेल्या विष्णू स्वरूपाची पूजा करावी. दीपदान आणि रात्री जागरण करण्याची देखील परंपरा आहे. कमळ न मिळाल्यास, कोणतेही स्वच्छ आणि ताजे फूल अर्पण केले जाऊ शकते. पूजेमध्ये दिखाव्याऐवजी स्वच्छ मन, संयम आणि श्रद्धा अधिक महत्त्वाची आहे.

अशी करा देवशयनी एकादशीची पूजा

व्रत दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला सोडावे एकादशी व्रत दुसऱ्या दिवशी द्वादशी तिथीला सोडले जाते. याला पारण म्हणतात. पारणाचा वेळ शहराप्रमाणे बदलू शकतो, त्यामुळे स्थानिक पंचांगाची वेळ पाहणे महत्त्वाचे आहे. व्रत सोडण्यापूर्वी भगवान विष्णूंची पूजा करा. यानंतर गरजू व्यक्तीला भोजन किंवा आपल्या क्षमतेनुसार दान देऊन व्रत पूर्ण केले जाऊ शकते.