प्रश्न– माझा पार्टनर (पती) माझ्यावर खूप प्रेम करतो, पण तो खूप पझेसिव्ह (अधिकार गाजवणारा) देखील आहे. प्रत्येक वेळी त्याला हे जाणून घ्यायचे असते की, मी कुठे आहे, काय करत आहे, कोणाशी बोलत आहे आणि कोणासोबत बाहेर गेले आहे. मी लगेच फोन किंवा मेसेजला उत्तर दिले नाही, तर तो नाराज होतो. हळूहळू मला असे वाटू लागले आहे की मी एखाद्या नात्यात नाही, तर निगराणीखाली जगत आहे. त्याच्या या सवयीमुळे मला गुदमरल्यासारखे वाटत आहे. ही सामान्य पझेसिव्हनेस आहे की, एखाद्या अस्वस्थ नात्याचे लक्षण? तज्ज्ञ– डॉ. द्रोण शर्मा, कन्सल्टंट सायकियाट्रिस्ट, आयर्लंड, यूके. यूके, आयरिश आणि जिब्राल्टर मेडिकल कौन्सिलचे सदस्य. प्रश्न विचारल्याबद्दल धन्यवाद. बघा, दोन प्रकारच्या प्रतिक्रिया असू शकतात. जसे की– “तू पोहोचल्यावर मला एक मेसेज कर.” तुमचा पार्टनर असे म्हणत असेल, तर ही त्याची काळजी आणि प्रेम दोन्ही आहे. पण जर तो म्हणाला— तर हे फक्त प्रेम नाही. हे नात्यातील वाढत्या नियंत्रणाचे लक्षण देखील असू शकते. नात्यात एकमेकांची काळजी घेणे सामान्य आहे, परंतु जेव्हा काळजी आणि विश्वासाची जागा संशय घेऊ लागतो आणि काळजी घेणे पाळत ठेवण्यात बदलते, तेव्हा त्या वर्तनाला गांभीर्याने समजून घेण्याची गरज असते. कोअर्सिव्ह कंट्रोल मानसशास्त्रात याला ‘कोअर्सिव्ह कंट्रोल’ म्हणतात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, याचा अर्थ असा आहे की, हळूहळू एखाद्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याला अशा प्रकारे मर्यादित करणे की तो प्रत्येक लहान-मोठ्या निर्णयासाठी देखील स्वतःला स्वतंत्र समजू नये. लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट ही आहे की, याची सुरुवात अनेकदा खूप सामान्य दिसते. प्रत्येक पझेसिव्ह पार्टनर चुकीचा असतो का? नाही. काही लोक त्यांच्या जुन्या अनुभवांमुळे, असुरक्षिततेमुळे किंवा नातेसंबंध तुटण्याच्या भीतीमुळे गरजेपेक्षा जास्त आश्वासन मागतात. एखाद्या व्यक्तीला नेहमी ही भीती वाटत असेल की त्याचा जोडीदार त्याला सोडून जाईल, तर तो वारंवार फोन करू शकतो, लवकर उत्तराची अपेक्षा करू शकतो किंवा त्याचा जोडीदार कुठे आहे हे जाणून घेऊ इच्छितो. मानसशास्त्रात याला ‘अस्वस्थ संलग्नता’ (Anxious Attachment) म्हणतात. पण इथे एक गोष्ट खूप महत्त्वाची आहे. एखाद्या व्यक्तीची असुरक्षितता, दुसऱ्या व्यक्तीचे स्वातंत्र्य हिरावून घेण्याचा अधिकार बनत नाही. जर कोणाला विश्वास ठेवण्यात अडचण येत असेल, तर त्या समस्येचे निराकरण संवाद, समुपदेशन आणि विश्वास निर्माण करण्याने होईल, पाळत ठेवण्याने नाही. तुमचे नाते चिंताजनक आहे का? हे समजून घेण्यासाठी तुम्हाला या प्रश्नांची उत्तरे देण्याची गरज आहे. स्वतःला हे 5 प्रश्न विचारा– असे वारंवार होत असेल, तर समस्या केवळ पजेसिव्हनेस नाही. अशा नात्यांमध्ये लोक त्यांच्या गरजांऐवजी पार्टनरच्या मूडनुसार जगू लागतात. हळूहळू त्यांना असे वाटू लागते की कदाचित चूक त्यांचीच आहे. अनेक संशोधने सांगतात की, दीर्घकाळ सतत नियंत्रणात राहणाऱ्या लोकांमध्ये ताण, चिंता, नैराश्य, आत्मविश्वासाची कमतरता आणि नेहमी सतर्क राहणे यांसारख्या समस्या वाढू शकतात. तुमचा पती नार्सिसिस्ट आहे का? अनेकदा, अति-नियंत्रणाचे वर्तन नार्सिसिस्टिक प्रवृत्तीशी संबंधित असू शकते. अशा लोकांमध्ये काही गोष्टी दिसून येतात, जसे की— संशोधन सांगते की, काही प्रकरणांमध्ये नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ती आणि जोडीदारावर नियंत्रण किंवा गैरवर्तन एकाच वेळी दिसू शकते. विशेषतः तेव्हा, जेव्हा व्यक्ती स्वतःला विशेष अधिकार असलेला समजतो, इतरांचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न करतो किंवा टीका अजिबात सहन करू शकत नाही. पण केवळ या वर्तनांच्या आधारावर कोणालाही ‘नार्सिसिस्ट’ म्हणता येत नाही. त्यामुळे लेबल लावण्याऐवजी तज्ञांचे मूल्यांकन आवश्यक आहे. तुमचे नाते नियंत्रणात्मक आहे का? करा सेल्फ असेसमेंट टेस्ट येथे मी तुम्हाला एक सेल्फ असेसमेंट टेस्ट देत आहे. खाली ग्राफिक्समध्ये 4 भागांमध्ये एकूण 22 प्रश्न आहेत. तुम्हाला या प्रश्नांना 0 ते 2 च्या स्केलवर रेट करायचे आहे. जसे की, पहिल्या प्रश्नासाठी जर तुमचे उत्तर ‘कधीच नाही’ असेल तर 0 गुण द्या आणि जर तुमचे उत्तर ‘अनेकदा’ असेल तर 2 गुण द्या. स्कोअर इंटरप्रिटेशनबद्दल आपण पुढे बोलू. हा असेसमेंट टेस्ट कसा समजून घ्यावा? ही कोणतीही वैद्यकीय चाचणी नाही. जर– –तर याला सामान्य पजेसिव्हनेस (मालकी हक्काची भावना) मानून दुर्लक्ष करू नका. अशा परिस्थितीत एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी किंवा मानसिक आरोग्य तज्ञाशी बोलणे उपयुक्त ठरू शकते. बोलण्याने परिस्थिती बदलू शकते का? नात्यात हिंसा, धमकी किंवा भीतीचे वातावरण नसेल, तर सर्वात आधी मोकळेपणाने बोलण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. पण बोलण्याचा उद्देश भांडण जिंकणे हा नाही. उद्देश हा समजून घेणे आहे की, असे वर्तन का होत आहे. शांत वेळी तुम्ही तुमच्या जोडीदाराला म्हणू शकता— “मला तुझ्याशी भांडायचे नाही. मला फक्त हे समजून घ्यायचे आहे की, जेव्हा मी लगेच उत्तर देत नाही, तेव्हा तुझ्या मनात काय चालते?” यानंतर तुम्ही त्यांना विचारू शकता- असे प्रश्न अनेकदा वादाचे रूपांतर समजूतदार संवादात करतात. तुम्ही दुसऱ्याच्या भावना समजून घेऊन आपले म्हणणे मांडा आणि मर्यादाही निश्चित करा. जसे की– “मला आवडते की तुला माझी काळजी वाटते. पण जेव्हा माझ्याकडून नेहमी लोकेशन किंवा प्रत्येक गोष्टीचा पुरावा मागितला जातो, तेव्हा मला असे वाटते की माझ्यावर विश्वास ठेवला जात नाहीये. मला वाटते की आपल्या नात्यात सुरक्षितता आणि विश्वास दोन्ही असावा.” 7 दिवसांचा रिलेशनशिप रिॲलिटी चेक (CBT आधारित सोपा सराव) तुम्ही पुढील सात दिवस एक छोटी डायरी ठेवा आणि प्रत्येक घटनेनंतर या 6 गोष्टी लिहा— फक्त एका आठवड्यात तुम्हाला अनेक नमुने (पॅटर्न) दिसू लागतील, जसे की— अनेकदा लिहिल्याने समस्या खरोखर किती मोठी आहे हे समजून घेण्यास मदत होते. बोलल्यानंतर काय पाहावे? प्रत्येक नातं कधी ना कधी कठीण परिस्थितीतून जातं. त्यामुळे फक्त एका बोलण्याने कोणत्याही निष्कर्षावर पोहोचणे योग्य नाही. खरी गोष्ट अशी आहे की, बोलल्यानंतर तुमच्या जोडीदाराच्या वागण्यात काय बदल होतो. जर तो/ती- तर हे नात्यासाठी चांगले लक्षण आहे. पण जर संभाषणा नंतरही… तर हे लक्षण आहे की समस्या केवळ गैरसमज नाही, तर नातेसंबंधातील एक पुनरावृत्ती होणारा नमुना बनली आहे.
एकट्याने कधी बोलू नये? प्रत्येक नात्यातील समस्या केवळ बोलण्याने सुटत नाही. जर तुमचा जोडीदार— –तर अशा परिस्थितीत घरात एकटे बसून वाद घालणे सुरक्षित नाही. अशा वेळी कुटुंबातील एखाद्या विश्वासू सदस्याची, मित्राची किंवा मानसिक आरोग्य तज्ञाची मदत घ्या. नाते वाचवण्यासाठी पाच नियम कोणत्याही नात्याचा मजबूत पाया फक्त प्रेम नाही, तर विश्वास, आदर आणि समानता असते. नात्यात विश्वास मजबूत करण्यासाठी या 6 गोष्टी लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. अंतिम गोष्ट आयुष्यात या काही महत्त्वाच्या गोष्टी नेहमी लक्षात ठेवा–
Source link
