ओडिशातील पुरी येथे आज भगवान जगन्नाथाची रथयात्रा काढण्यात येत आहे. भगवान जगन्नाथ आपले मोठे बंधू बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा यांच्यासह वेगवेगळ्या रथांमध्ये स्वार होऊन गुंडिचा मंदिरात पोहोचतील. लोकपरंपरेनुसार गुंडिचा मंदिराला देवाच्या मावशीचे घर म्हटले जाते. तिन्ही देव गुंडिचा मंदिरात सात दिवस राहतील. 24 जुलै रोजी बहुडा यात्रेद्वारे मुख्य मंदिरात परततील. त्यानंतर भगवान दोन दिवस मंदिराबाहेर रथावरच राहतील आणि 27 तारखेला मंदिरात प्रवेश करतील. काही दिवसांनी मंदिर प्रशासन रथ उघडण्याची तारीख निश्चित करेल. तेव्हा रथाचे काही भाग विकले जातील. 2025 मध्ये भगवान जगन्नाथाच्या रथाच्या एका चाकाची किमान किंमत 3 लाख रुपये होती. बलभद्राच्या रथाच्या चाकाची किंमत 2 लाख आणि सुभद्रेच्या रथाच्या चाकाची 1.5 लाख रुपये ठेवण्यात आली होती. वसंत पंचमीला लाकडांची पूजा, रामनवमीला लाकडी ओंडक्यांची चिरणी आणि अक्षय तृतीयेपासून रथ बनवायला सुरुवात होते रथ बनवण्यासाठी ओडिशा वन विभाग मंदिराला विनाशुल्क लाकूड देतो. सरकारी नोंदीनुसार 13 प्रकारच्या झाडांच्या लाकडांपासून रथ बनवले जातात. यात फासी, धौरा, आसन, मोई, सिमिली, साल, गम्भारी, कदंब आणि देवदारु यासह इतर प्रजातींचा समावेश असतो. भविष्यात रथ बनवण्यासाठी आवश्यक लाकडांची कमतरता भासू नये, म्हणून ओडिशा सरकार जंगल प्रकल्पही राबवत आहे. वसंत पंचमीला लाकडांची पूजा केली जाते. यानंतर रामनवमीला पूजेनंतर तीन धौरा लाकडी ओंडक्यांच्या चिरणीने काम सुरू होते. नकाशाऐवजी पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या मापाने रथ बनवले जातात, खास काठी आणि दोरीने प्रत्येक भाग मोजतात कारागीर आधी चाके बनवतात. त्यानंतर खालून वरच्या दिशेने रथाचा सांगाडा उभा करतात. मापासाठी आधुनिक टेपसोबत पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या सुमारे 20 इंचांच्या खास काठीचा आणि दोरीचा वापर केला जातो. दरवर्षी ठरलेल्या डिझाइननुसार आणि जुन्या प्रमाणानुसार रथ बनवले जातात. यासाठी कोणत्याही मोठ्या अभियांत्रिकी नकाशाची गरज नसते. या सेवांशी संबंधित ज्ञान पिढ्यानपिढ्या ठरलेल्या कुटुंबांमध्ये पुढे जाते. नवीन पिढी रथखलामध्ये मोठ्या कारागिरांसोबत काम करून हे कौशल्य शिकते. तिन्ही रथ तयार झाल्यानंतर सरकारी अभियंते त्यांची अंतिम सुरक्षा तपासणी करतात. ते चाके, धुरा, लाकडी सांधे आणि संपूर्ण रचना तपासतात. योग्यता प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतरच रथांना यात्रेसाठी तयार मानले जाते. यात्रेत रथ तीन असतात, पण त्यात मूर्ती चार असतात रथयात्रेत भगवान जगन्नाथ, त्यांचे बंधू बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा यांच्याशिवाय भगवान सुदर्शन (चक्र) यांचीही मूर्ती असते. रथयात्रेच्या दिवशी देवतांना मंदिरातून बाहेर पुढे-मागे डोलवत रथांपर्यंत नेतात. या परंपरेला पहांडी म्हणतात. सर्वात आधी भगवान सुदर्शन मंदिरातून बाहेर येतात. त्यानंतर बलभद्र, सुभद्रा आणि शेवटी भगवान जगन्नाथ येतात. यानंतर पुरीचे गजपती महाराज सोन्याच्या झाडूने तिन्ही रथ स्वच्छ करतात आणि सुगंधी पाणी शिंपडतात. या सेवेला छेरा-पहरा म्हणतात. गजपती महाराज मंदिराचे सर्वात मोठे सेवक मानले जातात. यात्रेत सर्वात पुढे बलभद्राचा रथ चालतो. त्यानंतर सुभद्रेचा आणि शेवटी भगवान जगन्नाथाचा रथ असतो. हजारो लोक जाड दोऱ्यांनी रथांना सुमारे दोन किलोमीटर ओढून गुंडिचा मंदिरापर्यंत नेतात. यात्रेनंतर एक चाक 3 लाख रुपयांपर्यंत विकले जाते, सुमारे 20 दिवसांत तिन्ही रथ वेगळे केले जातात रथयात्रा पूर्ण झाल्यानंतर, सिंहद्वारासमोर बडा डंडावर उभे असलेले रथ लगेच उघडले जात नाहीत. याची तारीख मंदिर प्रशासन ठरवते आणि पारंपरिक भोई सेवक हे काम करतात. सर्वात आधी रथांना लावलेले लाकडी घोडे, सारथी आणि रथाच्या चारही बाजूंना लावलेल्या देवी-देवतांच्या मूर्ती उतरवून सुरक्षित ठेवल्या जातात. या दरवर्षी नवीन बनवल्या जात नाहीत. रथांमधून काढलेले लोखंडी खिळे मंदिर प्रशासनाच्या कार्यालयात जमा केले जातात. चाके आणि नक्षीकाम केलेले खास भाग वेगळ्या गोदामात सुरक्षित ठेवले जातात.
Source link
