एक काळ असा होता, जेव्हा मैत्री म्हणजे तासन्तास एकत्र बसणे, विनाकारण भेटणे आणि लहान-मोठ्या प्रत्येक गोष्टी वाटून घेणे होते. आज चित्र बदलले आहे. मोबाईलमध्ये शेकडो कॉन्टॅक्ट्स आहेत, सोशल मीडियावर हजारो फॉलोअर्स आहेत, डझनभर व्हॉट्सॲप ग्रुप्स आहेत, पण भावनिक आधार देणारे मित्र कमी होत चालले आहेत. याच कारणामुळे आजची पिढी पूर्वीपेक्षा अधिक ‘कनेक्टेड’ असूनही स्वतःला एकटे समजत आहे. व्हर्च्युअल मित्र आहेत, पण वास्तविक मित्रांची कमतरता जाणवत आहे. सामाजिक वर्तुळ सतत आकुंचन पावत आहे. समाजशास्त्रज्ञांनी या स्थितीला ‘फ्रेंडशिप रिसेशन’ म्हणजेच ‘मैत्रीतील मंदी’ असे नाव दिले आहे. चेन्नई येथील डॉन बॉस्को संस्थेने 24 राज्यांमधील 15-29 वयोगटातील तरुणांवर केलेल्या सर्वेक्षणात 75% (तीन चतुर्थांश) लोकांनी मान्य केले की, मित्रांनी वेढलेले असूनही त्यांना स्वतःला एकटे वाटते. जवळपास 80% तरुणांनी सांगितले की, भावनिक संकटात ते कुटुंबाऐवजी मित्रांचा आधार घेतात, पण हीच मैत्री आता पूर्वीसारखी खोल राहिलेली नाही. सर्वेक्षण करणारे फादर जॉन अलेक्झांडर म्हणतात की, आजकाल तरुणांचे 20 ते 30 मित्र असतात, पण जेव्हा अर्थपूर्ण आणि सखोल मैत्रीचा विषय येतो, तेव्हा कोणीही मिळत नाही. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या एका अहवालानुसार, जगातील प्रत्येक सहावा व्यक्ती एकटेपणाचा बळी आहे आणि ही समस्या दरवर्षी 8.7 लाखांहून अधिक मृत्यूंशी संबंधित आहे. व्हर्च्युअल आणि व्यावसायिक मित्र वाढले, पण आपुलकी कमी झाली क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट पायल चौरसिया यांच्या मते, यामागे अनेक सामाजिक आणि तांत्रिक बदल जबाबदार आहेत. सर्वात मोठे कारण म्हणजे सोशल मीडियाचा गोंधळात टाकणारा संबंध. ऑनलाइन संवादाने संपर्क तर टिकून राहतो, पण भावनिक खोली निर्माण होत नाही. लाईक, कमेंट आणि स्टेटस अपडेट्स खऱ्या संवादाची जागा घेऊ शकत नाहीत. दुसरे कारण म्हणजे वेगाने बदलणारी जीवनशैली. शिक्षण, नोकरी आणि करिअरसाठी तरुणांचे सतत नवीन शहरांमध्ये जाणे जुन्या मैत्रीचे बंध तोडते. नवीन ठिकाणी संबंध निर्माण करणे सोपे नसते. याशिवाय, वर्क फ्रॉम होम, जास्त स्क्रीन टाइम, व्यस्त दिनचर्या आणि नात्यांसाठी वेळेचा अभाव यामुळेही मैत्री कमकुवत होत आहे. तज्ज्ञ: मानसिकदृष्ट्या निरोगी राहण्यासाठी प्रत्येक मित्र महत्त्वाचा असतो अनेक अभ्यासांमध्ये असे म्हटले आहे की, एकटेपणा धूम्रपानाइतकाच धोकादायक असतो. आरोग्य तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, मानसिकदृष्ट्या निरोगी राहण्यासाठी शेकडो ओळखीच्या लोकांची नाही, तर तीन-चार विश्वासू मित्रांची गरज असते. आजचे सर्वात मोठे आव्हान मित्र शोधणे नाही, तर मैत्री टिकवणे आहे. लोकांमध्ये वाढणारा एकटेपणा आणि मित्रांची कमतरता जाहिरात जग आणि ब्रँड्सनाही जाणवते, म्हणूनच ‘प्रत्येक मित्र महत्त्वाचा असतो’ यांसारख्या पंच लाईन्स हिट होतात. जवळचे मित्र नसण्याची गोष्ट सांगणारे चार दशकांत पाच पटीने वाढले अमेरिकन पर्सपेक्टिव्ह्ज सर्वेनुसार, 1990 मध्ये 3% लोक असे होते ज्यांना कोणताही जवळचा मित्र नव्हता. आता ही संख्या चार ते पाच पटीने वाढली आहे. 1990 मध्ये सुमारे 33% लोकांकडे 10 किंवा त्याहून अधिक जवळचे मित्र होते. आज असे लोक केवळ 13% उरले आहेत. हार्वर्डच्या संशोधकांनुसार, पूर्वी लोक आठवड्यात सरासरी 6.5 तास मित्रांसोबत घालवत होते, जे आता घटून 4 तास किंवा त्याहूनही कमी झाले आहे. यूगवच्या एका सर्वेक्षणानुसार, दर 4 पैकी 1 भारतीय म्हणाला होता की त्याला कोणताही मित्र नाही. उपाय: मैत्रीला आभासी नव्हे, तर वास्तविक बनवावे लागेल या वाढत्या समस्येचे समाधान आपल्या दैनंदिन वर्तनातच दडलेले आहे. तज्ञांनुसार, आठवड्यातून एकदा मित्रांना समोरासमोर भेटण्याची सवय, कोणत्याही छंद, खेळ किंवा बुक क्लबमध्ये सामील होणे, संवादादरम्यान मोबाईल बाजूला ठेवणे आणि केवळ सोशल मीडियावर प्रतिक्रिया देण्याऐवजी वास्तविक संवाद वाढवणे ही लहान पण प्रभावी पाऊले असू शकतात.
Source link
