NCERT म्हणजेच नॅशनल कौन्सिल फॉर एज्युकेशनल रिसर्च अँड ट्रेनिंगने पहिल्यांदाच इयत्ता 9वीच्या सामाजिक विज्ञान पुस्तकात 1975-77 च्या आणीबाणीचा समावेश केला आहे.

‘अंडरस्टँडिंग सोसायटी: इंडिया अँड बियॉन्ड’ या नवीन पुस्तकात आणीबाणीला भारतीय लोकशाहीसमोर आलेल्या सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक म्हणून वर्णन केले आहे.

ANI च्या अहवालानुसार, NCERT च्या एका अधिकाऱ्याने पुष्टी केली आहे की, इयत्ता 9वीच्या पुस्तकात पहिल्यांदाच आणीबाणीवर एक स्वतंत्र विभाग जोडण्यात आला आहे.

हा बदल अशा वेळी झाला आहे, जेव्हा देशाने नुकतेच आणीबाणी लागू झाल्याच्या 50 वर्षांची आठवण केली आहे.

पुस्तकात लिहिले आहे – इंदिरा सरकारच्या विरोधात लोकांमध्ये नाराजी वाढली

पुस्तकात लिहिले आहे की, 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीला इंदिरा गांधी सरकारच्या विरोधात लोकांमध्ये नाराजी वाढत होती. बेरोजगारी, महागाई आणि गैरव्यवस्थापनाच्या आरोपांमुळे अनेक ठिकाणी निदर्शने झाली. त्यानंतर जून 1975 मध्ये अंतर्गत अशांततेच्या आधारावर राष्ट्रीय आणीबाणी लागू करण्यात आली.

पुस्तकानुसार, या काळात बहुतेक मूलभूत अधिकार निलंबित करण्यात आले, प्रेसवर सेन्सॉरशिप लादण्यात आली आणि अनेक राजकीय नेते व कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली. पुस्तकात म्हटले आहे की, या काळात लोकशाही संस्थांवर दबाव वाढला आणि लोकांचे स्वातंत्र्य मर्यादित झाले.

जयप्रकाश नारायण यांच्या आंदोलनाचाही उल्लेख

25 जून 1975 रोजी नवी दिल्लीतील रामलीला मैदानावर लोकांना संबोधित करताना जयप्रकाश नारायण.

• 
• 
• 
• 
• 
• 

पुस्तकात लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांच्या भूमिकेचेही सविस्तर वर्णन केले आहे. त्यात म्हटले आहे की, त्यांनी विद्यार्थी आणि सामान्य लोकांना संघटित केले आणि बिहार तसेच गुजरातमध्ये मोठे जनआंदोलन उभे राहिले.

पुस्तकानुसार, 1977 मध्ये आणीबाणी संपल्यानंतर सार्वत्रिक निवडणुका घेण्यात आल्या. जनतेने मतदानाच्या माध्यमातून आपले मत व्यक्त केले आणि सत्ताधारी सरकार निवडणूक हरले. पुस्तकात याला भारतीय लोकशाहीच्या बळकटीचे उदाहरण म्हटले आहे.

लोकशाहीसमोरील इतर आव्हानेही समाविष्ट

आणीबाणीव्यतिरिक्त, पुस्तकात लोकशाहीसमोर असलेल्या इतर आव्हानांवरही चर्चा केली आहे. यात फेक न्यूज, चुकीची माहिती, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान, नियमांचे उल्लंघन, गरिबी, प्रादेशिकता, सामाजिक भेदभाव आणि लैंगिक असमानता यांचा समावेश आहे.

एनसीईआरटीने पहिल्यांदाच ‘डेमोक्रेसी अँड यू’ नावाचा नवीन विभागही जोडला आहे. याचा उद्देश विद्यार्थ्यांना लोकशाही प्रक्रियेतील त्यांची भूमिका समजावून सांगणे हा आहे.

लोकशाही परंपरा आणि माध्यमांवर भर

• पुस्तकात भारताच्या लोकशाही परंपरा आणि संस्थांवरही विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे. यात सांगितले आहे की, भारतात लोकशाही विचार आणि सहभागाची परंपरा खूप जुनी आहे.
• माध्यमांच्या भूमिकेवरही एक वेगळा विभाग दिला आहे. पुस्तकात माध्यमांना लोकशाहीचा ‘चौथा स्तंभ’ म्हटले आहे आणि म्हटले आहे की, ते जनतेचा आवाज उठवण्यात आणि लोकशाही मूल्यांच्या रक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
• भारतीय लोकशाहीचा आकार समजावून सांगण्यासाठी पुस्तकात निवडणूक आकडेवारीही दिली आहे. त्यानुसार, 2024 मध्ये देशात 96.8 कोटींहून अधिक नोंदणीकृत मतदार होते. तसेच, देशभरात पसरलेल्या मतदान केंद्रांच्या नेटवर्कचाही उल्लेख केला आहे.
• पुस्तकात स्थानिक पातळीवरील लोकशाहीची उदाहरणे देखील समाविष्ट केली आहेत. यात गुजरातच्या एका पंचायतचा आणि त्रिपुराच्या महिला-अनुकूल पंचायतचा उल्लेख आहे. महिलांच्या मतदानाच्या अधिकारावर आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील आरक्षणावर देखील स्वतंत्र विभाग दिला आहे.