भारतात नेटफ्लिक्सकडे मोठे तारे, मोठे बजेट आणि जागतिक ओळख आहे. तरीही ते ॲमेझॉन प्राइम, जिओहॉटस्टार आणि इतर ओटीटी प्लॅटफॉर्मसारखा सांस्कृतिक प्रभाव निर्माण करू शकले नाही. प्रश्न फक्त फ्लॉप शोचा नाही, तर प्रेक्षकांशी असलेल्या संबंधांचाही आहे. जिथे इतर प्लॅटफॉर्म असे पात्र आणि कथा तयार करण्यात यशस्वी झाले जे लोकांच्या संवादाचा भाग बनले, तिथे नेटफ्लिक्सचे अनेक चर्चित प्रकल्प रिलीज झाल्यानंतर काही काळानंतर विसरले गेले. आता प्रश्न असा आहे की भारतीय बाजारात नेटफ्लिक्स कुठे चुकले आणि ‘लॉकअप’ त्यांच्यासाठी किती मोठी परीक्षा ठरेल. हे समजून घेण्यासाठी आम्ही दिग्दर्शक विवेक शर्मा, लेखक धीरज मिश्रा आणि ट्रेड ॲनालिस्ट अतुल मोहन यांच्याशी संवाद साधला. नेटफ्लिक्सचे सर्वात मोठे आव्हान फक्त फ्लॉप शो नाही, तर भारतीय प्रेक्षकांपासूनचे अंतर देखील आहे भारतात नेटफ्लिक्सवर होणारी टीका अनेकदा यावर असते की, त्याचे अनेक मोठे प्रोजेक्ट अपेक्षेप्रमाणे कामगिरी करू शकले नाहीत. पण समस्या फक्त फ्लॉप शो किंवा कमी प्रेक्षकसंख्येची नाही. प्रश्न हा आहे की, नेटफ्लिक्स भारतीय प्रेक्षकांशी तसे भावनिक आणि सांस्कृतिक नाते निर्माण करू शकले आहे का, जसे त्याचे प्रतिस्पर्धी प्लॅटफॉर्म्सनी केले आहे. आज भारतीय मनोरंजन बाजारात यश केवळ प्रेक्षकसंख्येवरून ठरत नाही. यश तेव्हा मानले जाते जेव्हा पात्रे लोकांच्या संवादाचा भाग बनतात, संवाद सोशल मीडियातून बाहेर पडून सामान्य बोलचालीत येतात आणि प्रेक्षक पुढील सीझनची वाट पाहतात. इथेच नेटफ्लिक्स संघर्ष करताना दिसते. चित्रपट दिग्दर्शक विवेक शर्मा यांचे म्हणणे आहे की, सुरुवातीला ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सकडून अशी अपेक्षा होती की ते नवीन चित्रपट निर्माते, नवीन कथा आणि वेगळ्या आशयासाठी व्यासपीठ बनतील. पण वेळेनुसार अनेक प्लॅटफॉर्म त्याच व्यवस्थेचा भाग बनले, ज्यांच्याकडून बदलाची अपेक्षा होती. त्यांच्या मते, नेटफ्लिक्सने मोठ्या स्टार्स आणि मोठ्या बॅनरवर गरजेपेक्षा जास्त विश्वास ठेवला, तर नवीन कल्पना आणि प्रतिभेला अपेक्षित स्थान मिळाले नाही. अमेझॉनने पात्रे तयार केली, नेटफ्लिक्सने प्रोजेक्ट्स जर भारतीय ओटीटी बाजारातील सर्वात मोठा विजेता निवडायचा असेल, तर ॲमेझॉन प्राइम व्हिडिओ आघाडीवर दिसतो. याचे कारण केवळ चांगल्या मालिका नाहीत, तर मजबूत फ्रँचायझींची निर्मिती आहे. कालीन भैया, गुड्डू पंडित, श्रीकांत तिवारी, हाथीराम चौधरी आणि सचिव जी आता केवळ पात्र राहिलेले नाहीत, तर ते भारतीय पॉप संस्कृतीचा भाग बनले आहेत. ऑरमॅक्स मीडियानुसार, शाहिद कपूर आणि विजय सेतुपती यांची ‘फर्जी’ 3.71 कोटी दर्शकांसह भारतातील सर्वाधिक पाहिली गेलेली एसव्हीओडी मालिका ठरली होती. तर ‘मिर्झापूर’ आणि ‘पंचायत’ आजही प्रेक्षकांच्या चर्चेचा भाग आहेत. ‘मिर्झापूर’ ही केवळ एक मालिका नाही. त्यावर चित्रपटही बनत आहे. त्यातील पात्रांची वेगळी ओळख आहे आणि त्याचे जग आजही प्रेक्षकांच्या मनात जिवंत आहे. विवेक शर्मा म्हणतात की, मोठे कलाकार कोणत्याही प्रोजेक्टला सुरुवातीची चर्चा मिळवून देऊ शकतात, पण दीर्घकाळ तोच कंटेंट टिकतो ज्यात नवीन विचार, मजबूत कथा आणि लक्षात राहण्यासारखी पात्रे असतात. त्यांच्या मते, प्रेक्षक आता केवळ स्टार्सना नाही, तर असा कंटेंट शोधत आहेत जो त्यांना नवीन अनुभव देऊ शकेल. हेच ते क्षेत्र आहे जिथे ॲमेझॉन प्राइम आणि इतर प्लॅटफॉर्म नेटफ्लिक्सपेक्षा पुढे दिसतात. मोठ्या कलाकारांवर पैज, पण काय लक्षात राहिले? नेटफ्लिक्सने गेल्या काही वर्षांत जवळपास प्रत्येक मोठ्या कलाकारासोबत काम केले. सैफ अली खान, जयदीप अहलावत, माधुरी दीक्षित, तृप्ती डिमरी, करीना कपूर खान, राजकुमार राव, विजय वर्मा आणि बॉबी देओल यांसारखी नावे त्याच्या रणनीतीचा भाग होती. पण प्रश्न असा आहे की, या मोठ्या नावांच्या असूनही किती प्रकल्प प्रेक्षकांमध्ये दीर्घकाळ टिकू शकले? सैफ अली खानच्या अलीकडील प्रोजेक्ट्स ‘कर्तव्य’ आणि ‘ज्वेल थीफ’ यांना रिलीजपूर्वी बरीच चर्चा मिळाली. ट्रेलर लॉन्च झाले, मुलाखती झाल्या आणि सोशल मीडिया मोहिमाही चालल्या. पण रिलीज झाल्यानंतर, त्यांच्या स्तरावरील प्रोजेक्टकडून अपेक्षित असलेला सांस्कृतिक प्रभाव ते निर्माण करू शकले नाहीत. त्याचप्रमाणे माधुरी दीक्षित आणि तृप्ती डिमरी यांच्या ‘मां-बहन’ बद्दल सोशल मीडियावर चर्चा झाली, पण ती काही आठवड्यांतच थंड पडली. विवेक शर्मा म्हणतात की, समस्या कलाकारांमध्ये नाही, तर त्या विचारसरणीत आहे जी वारंवार सुरक्षित पर्याय निवडते. त्यांच्या मते, अलिकडच्या वर्षांत मोठ्या प्रोजेक्ट्समध्ये मोठ्या कलाकारांचा वापर झाला, पण त्यांना ज्या प्रकारे सादर केले गेले त्यात नवीनता आणि रचनात्मक खोलीची कमतरता दिसली. कंटेंटचे संकट की व्हिजनचे संकट? नेटफ्लिक्सच्या आव्हानांना फक्त कमकुवत प्रोजेक्ट्सपुरते मर्यादित पाहिले जाऊ शकत नाही. प्रश्न हा देखील आहे की प्लॅटफॉर्मकडे भारतीय बाजारासाठी स्पष्ट कंटेंट व्हिजन आहे का. विवेक शर्मा यांचे मत आहे की सर्वात मोठी समस्या हीच आहे. त्यांच्या मते अनेकदा निर्णय सर्जनशीलतेऐवजी संबंध, लॉबी आणि स्थापित गटांच्या प्रभावाखाली घेतले जातात. एकाच बॅनर किंवा प्रोडक्शन हाऊसला वारंवार मोठे प्रोजेक्ट मिळतात, तर नवीन लोकांना आणि नवीन कल्पनांना पुरेशी संधी मिळत नाही. विवेक शर्मा म्हणतात की असे अनेक लोक कंटेंटशी संबंधित निर्णय घेत आहेत ज्यांनी स्वतः सर्जनशील स्तरावर मोठे यश मिळवले नाही. अशा वातावरणात नवीन कल्पना आणि ताजे कंटेंट येणे कठीण होते. त्यांच्या मते, नेटफ्लिक्सला गंभीर आत्मपरीक्षणाची गरज आहे. त्याला ठरवावे लागेल की त्याला फक्त मोठ्या नावांचे व्यासपीठ बनायचे आहे की नवीन प्रतिभा आणि नवीन कथांचे व्यासपीठ देखील. भारत बदलला, नेटफ्लिक्सही बदलला का? ऑरमॅक्सच्या 2025 च्या अहवालानुसार, भारतात ओटीटी दर्शकांची संख्या 60 कोटींपेक्षा जास्त झाली आहे. आता हे बाजार फक्त महानगरे आणि इंग्रजी भाषिक प्रेक्षकांपर्यंत मर्यादित राहिलेले नाही. छोटी शहरे, गावे, कुटुंबे आणि प्रादेशिक प्रेक्षक याची सर्वात मोठी ताकद बनले आहेत. लेखक धीरज मिश्रा यांचे मत आहे की नेटफ्लिक्सला सामान्य भारतीय प्रेक्षकांची नस ओळखायला उशीर झाला. त्यांच्या मते, सुरुवातीच्या काळात प्लॅटफॉर्मवरील शो तांत्रिकदृष्ट्या मजबूत होते आणि महानगरांमधील प्रेक्षकांना ते आवडले, परंतु मोठ्या प्रेक्षकवर्गाशी त्यांचा संबंध मर्यादित राहिला. धीरज मिश्रा म्हणतात की याच दरम्यान इतर ओटीटी प्लॅटफॉर्म असे शो आणि चित्रपट घेऊन आले ज्यांच्या कथा आणि पात्रे सामान्य भारतीय प्रेक्षकांच्या अधिक जवळ होती. याच कारणामुळे त्यांनी आपली पकड वेगाने मजबूत केली. ट्रेड ॲनालिस्ट अतुल मोहन यांचे मत आहे की नेटफ्लिक्सची सुरुवातीची पोझिशनिंग देखील त्याच्या मर्यादांचे कारण बनली. सुरुवातीपासूनच त्याने स्वतःला प्रीमियम प्लॅटफॉर्म म्हणून सादर केले. त्याची किंमत इतर ओटीटी प्लॅटफॉर्मपेक्षा जास्त होती, तर भारत ही किंमत-संवेदनशील बाजारपेठ आहे. अतुल मोहन यांच्या मते, ॲमेझॉन प्राइम, जिओहॉटस्टार आणि इतर प्लॅटफॉर्म कमी किमतीत अधिक मूल्य देण्यात यशस्वी ठरले. विशेषतः ‘पंचायत’ सारखे शो त्या प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचले ज्यांनी स्वतःला त्या कथांमध्ये पाहिले. लॉकअप नेटफ्लिक्सला वाचवेल की उघड करेल? अशा वेळी नेटफ्लिक्सचे ‘लॉकअप’ सारख्या रिॲलिटी फॉरमॅटकडे वळणे मनोरंजक मानले जात आहे. धीरज मिश्रा म्हणतात की जेव्हा एकता कपूरचा ‘लॉक अप’ एमएक्स प्लेयरवर आला होता, तेव्हा त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला होता. याचे मोठे कारण हे होते की एमएक्स प्लेयरला सामान्य भारतीय प्रेक्षकांचे व्यासपीठ मानले जात होते. त्यांच्या मते, जर नेटफ्लिक्स आता याच दिशेने वाटचाल करत असेल, तर याचा अर्थ असा आहे की ते भारतीय बाजारपेठ आणि मोठ्या प्रेक्षकवर्गाला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहे. तसेच, त्याला एकता कपूरसारख्या निर्मात्याची साथ मिळत आहे, ज्यांना प्रेक्षकांची आवड आणि यशस्वी कंटेंटची चांगली समज असलेला निर्माता मानले जाते. जर ‘लॉकअप’ यशस्वी झाले, तर ते हे सिद्ध करू शकते की नेटफ्लिक्स आता व्यापक भारतीय प्रेक्षकवर्गाकडे वाटचाल करत आहे. पण जर हा प्रयोगही अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी झाला नाही, तर भारतात असा कोणता फॉरमॅट आहे ज्यात नेटफ्लिक्स खऱ्या अर्थाने प्रेक्षकांची नस पकडू शकते, हा प्रश्न अधिक गंभीर होईल. निष्कर्ष भारतात नेटफ्लिक्सची सर्वात मोठी समस्या फक्त कंटेंट नाही, कनेक्शन आणि कंटेंट व्हिजनचीही आहे. विवेक शर्मा यांच्या मते प्लॅटफॉर्मला नवीन चित्रपट निर्मात्यांसाठी, नवीन प्रतिभेसाठी आणि नवीन विचारांसाठी जास्त जागा निर्माण करावी लागेल. धीरज मिश्रा यांचे मत आहे की त्याला सामान्य भारतीय प्रेक्षकांची आवड आणि भावना अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घ्याव्या लागतील. तर अतुल मोहन यांच्या मते त्याची प्रीमियम पोझिशनिंग आणि महागडी सदस्यता देखील त्याची पोहोच मर्यादित करत राहिली आहे. नेटफ्लिक्सकडे पैसा, तंत्रज्ञान, जागतिक ओळख आणि मोठे तारे आहेत. पण भारतीय बाजारात यश फक्त मोठ्या नावांनी मिळत नाही. येथे प्रेक्षकांना अशी पात्रे आणि कथा हव्या आहेत ज्यांच्याशी ते जोडले जाऊ शकतील आणि ज्या त्यांच्या स्वतःच्या जगाच्या जवळच्या वाटतील. कदाचित याच कारणामुळे नेटफ्लिक्स आज अशा वळणावर आहे जिथे त्याला फक्त नवीन शोच नाही, तर नवीन दृष्टिकोनाचीही गरज आहे. नेटफ्लिक्स सामग्री तयार करू शकते की नाही हा प्रश्न नाही. प्रश्न हा आहे की ते अशी सामग्री तयार करू शकते का जी भारतीय प्रेक्षकांच्या मनात आणि आठवणींमध्ये स्थान निर्माण करू शकेल.
Source link
