लेखिका : अदिती ओझा5 तासांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
उष्णता आणि दमट हवामानात ऑफिसमधील AC दिलासा देतो. पण हेच थंड वातावरण डिहायड्रेशनचे कारणही बनू शकते. खरं तर, AC च्या थंडीमुळे तहान कमी लागते, तर शरीर सतत आर्द्रता गमावत राहते.
अशा परिस्थितीत जर तुम्ही वारंवार चहा-कॉफी पीत असाल, तर डिहायड्रेशनचा धोका आणखी वाढतो. याचा परिणाम असा होतो की दिवस संपेपर्यंत डोकेदुखी, थकवा आणि आळस जाणवू लागतो. म्हणून, डिहायड्रेशनची सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे आणि वेळेत खबरदारी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
म्हणून ‘कामाची बातमी’ मध्ये जाणून घेऊया की-
- एसीचा शरीरावर काय परिणाम होतो?
- एसीमुळे होणाऱ्या निर्जलीकरणाची काय लक्षणे आहेत?
- एसीमध्ये असताना किती पाणी पिणे आवश्यक आहे?
तज्ञ: डॉ. संचयन रॉय, वरिष्ठ सल्लागार, इंटर्नल मेडिसिन, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, दिल्ली
प्रश्न- घाम न येताही शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ शकते का?
उत्तर- होय, हे खूप सामान्य आहे. खरं तर, वातानुकूलित (एअर कंडिशन्ड) वातावरणात शरीर घाम तयार करत नाही. तरीही शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ शकते. हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- किडनी नेहमी रक्त फिल्टर करून लघवी तयार करत असते.
- कमी पाणी प्यायल्यास देखील लघवी तयार होते. तथापि, तिचे प्रमाण कमी होते आणि रंग गडद होतो.
- श्वास सोडताना हवेत कार्बन डायऑक्साइडसोबत आर्द्रता देखील बाहेर पडते. AC किंवा कोरड्या हवेत हे नुकसान जास्त होऊ शकते.
- त्वचेतून हलका घाम नेहमी बाहेर पडत असतो, परंतु त्याचे प्रमाण इतके कमी असते की ते दिसत नाही. याला ‘इनसेंसिबल वॉटर लॉस’ म्हणतात.
- पचन प्रक्रियेत देखील थोडे पाणी खर्च होते.
या सर्व कारणांमुळे घाम न येताही डिहायड्रेशन होऊ शकते.
प्रश्न- ऑफिसमधील AC ची हवा शरीरावर काय परिणाम करते?
उत्तर- एअर कंडिशन केलेल्या खोलीतील हवा कोरडी असते. त्यामुळे त्वचा आणि श्वसनसंस्थेतून बाष्पीभवन वाढते. याला ट्रान्सएपिडर्मल वॉटर लॉस म्हणतात.
- याच कारणामुळे घाम न येताही डिहायड्रेशन होऊ शकते. खालील मुद्द्यांवरून ते अधिक तपशीलवार समजून घ्या-
- थंड हवा शरीरातील रक्तवाहिन्या आकुंचन पावते (वेसोकॉन्स्ट्रिक्शन). यामुळे स्नायूंमध्ये कडकपणा आणि डोकेदुखी होऊ शकते.
- सतत थंड, कोरड्या हवेत श्वास घेतल्याने नाक आणि घशातील श्लेष्मल त्वचा (म्यूकस लाइनिंग) कोरडी होते. यामुळे चिडचिड किंवा संसर्गाचा धोका वाढतो.
- तापमानात वारंवार बदल (AC मधून बाहेर उष्णतेत जाणे) झाल्याने शरीराच्या थर्मोरेग्युलेशन क्षमतेवर ताण येतो, ज्यामुळे थकवा आणि अस्वस्थता जाणवते.
प्रश्न- AC मध्ये राहिल्याने तहान कमी का लागते?
उत्तर- सामान्यतः तहान तेव्हा वाढते, जेव्हा शरीराचे तापमान आणि घाम वाढतो, पण AC च्या थंड वातावरणात हे ट्रिगर कमकुवत होते. त्यामुळे मेंदूला हे संकेत मिळत नाही की शरीर पाणी गमावत आहे, त्याला पाण्याची गरज आहे.
प्रश्न- तुम्ही AC मुळे डिहायड्रेट होत आहात हे कसे ओळखाल?
उत्तर- काही सामान्य लक्षणांवरून ओळखता येते की AC मुळे डिहायड्रेशन होत आहे. ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- कमी लघवी किंवा गडद रंगाची लघवी देखील डिहायड्रेशनचे लक्षण आहे का?
उत्तर- होय, जेव्हा शरीरात पाण्याची कमतरता असते, तेव्हा किडनी पाणी वाचवण्यासाठी लघवीला अधिक घट्ट करते. हे सविस्तरपणे समजून घ्या-
- या प्रक्रियेत अँटीडाययूरेटिक हार्मोन (ADH) ची भूमिका असते. हे किडनीला पाणी पुन्हा शोषून घेण्याचा संकेत देते.
- यामुळे लघवीचा रंग गडद होतो आणि तिची वारंवारता देखील कमी होऊ शकते.
प्रश्न- कोणत्या लोकांसाठी जास्त काळ ऑफिस एसीमध्ये बसणे अधिक धोकादायक आहे?
उत्तर- काही लोकांसाठी एसीची थंड आणि कोरडी हवा शरीरासाठी जास्त हानिकारक असू शकते. त्यांना डिहायड्रेशन, ॲलर्जी आणि श्वासोच्छवासाच्या समस्यांचा धोका असतो. ग्राफिकमध्ये पाहा-
प्रश्न- जास्त कॉफी-चहा प्यायल्यानेही डिहायड्रेशनचा धोका वाढतो का?
उत्तर- होय, जास्त प्रमाणात कॉफी-चहा प्यायल्याने डिहायड्रेशनचा धोका वाढू शकतो.
- या पेयांमध्ये असलेले कॅफिन डाययूरेटिक (लघवी वाढवणारा) परिणाम निर्माण करते.
- सामान्यतः दिवसातून 2-3 कप सुरक्षित आहेत. कॉफी-चहा हे डिहायड्रेशनचे एकमेव कारण नाही. जर तुम्ही एसीमध्ये सतत कॅफिन घेत असाल आणि पाणीही कमी पीत असाल, तर शरीरातील द्रव संतुलन बिघडू शकते. यामुळे डिहायड्रेशन होऊ शकते.
प्रश्न- एसीमध्ये किती पाणी प्यावे?
उत्तर- एसीमध्ये असताना तहान कमी लागते. म्हणून पाणी ‘तहान लागल्याप्रमाणे’ न पिता, नियोजन करून प्यावे.
- सामान्यतः एका प्रौढ व्यक्तीने दररोज 2-2.5 लिटर पाणी प्यावे. जर जास्त वेळ AC मध्ये असाल, तर श्वास आणि त्वचेद्वारे होणाऱ्या पाण्याच्या नुकसानीसाठी 300-500 मिली जास्त पाणी प्यावे.
- एकाच वेळी जास्त पाणी पिण्याऐवजी, थोड्या-थोड्या प्रमाणात प्यावे. यामुळे शरीरातील द्रव संतुलन राखले जाते आणि निर्जलीकरणाचा धोका कमी होतो.
प्रश्न- पाणी पुरेसे आहे की इलेक्ट्रोलाइट्स देखील घ्यावे?
उत्तर- बहुतेक प्रकरणांमध्ये फक्त पाणी पुरेसे असते. हे असे समजावून घ्या-
- एसीच्या थंड वातावरणात मिनरल लॉस नाही, तर फ्लूइड लॉस होतो. अशा परिस्थितीत सामान्य हायड्रेशनसाठी पाणी पुरेसे आहे.
- जर अशक्तपणा, चक्कर किंवा थकवा जाणवत असेल तर इलेक्ट्रोलाइट्स घेणे फायदेशीर आहे.
प्रश्न- एसी हॉलमधून मधूनमधून बाहेर पडणे आवश्यक आहे का?
उत्तर- होय, छोटे-छोटे ब्रेक (5-10 मिनिटे) घेऊन थोडी चालणे रक्त परिसंचरण, डोळे आणि मानसिक ताजेपणासाठी चांगले आहे. पण हे लक्षात ठेवा की यामुळे शरीराला तापमानाचा धक्का बसू नये.
- सतत थंड वातावरणात राहिल्याने शरीराची थर्मोरेग्युलेशन प्रणाली एकाच तापमानावर ‘सेट’ होते. त्यामुळे अचानक खूप गरम वातावरणात गेल्याने शरीराला धक्का बसू शकतो.
- बाहेर आणि आतल्या तापमानात जास्त फरक नसावा, म्हणजे हळूहळू एक्सपोजर घ्यावे, जेणेकरून शरीर आरामात जुळवून घेऊ शकेल.
प्रश्न- एसीच्या नुकसानी कमी करण्यासाठी कोणत्या खबरदारी घ्याव्यात?
उत्तर- काही सोपे उपाय करून एसीमुळे होणारे नुकसान बऱ्याच अंशी कमी करता येते. ग्राफिकमध्ये पहा-
एसीमध्ये डिहायड्रेशनशी संबंधित गैरसमज आणि तथ्य
गैरसमज- डिहायड्रेशन फक्त उन्हाळ्यातच होते.
सत्य- डिहायड्रेशन थंड, AC असलेल्या वातावरणातही होऊ शकते.
गैरसमज- घाम न येणे म्हणजे शरीरात पाण्याची कमतरता नाही.
सत्य- घाम न येणे हे सिद्ध करत नाही की शरीर पूर्णपणे हायड्रेटेड आहे. विशेषतः AC मध्ये घाम कमी येतो, पण शरीरातून पाणी त्वचा आणि श्वासाद्वारे सतत बाहेर पडत राहते.
गैरसमज- थंड वातावरणात जास्त पाणी पिण्याची गरज नाही.
सत्य- थंड किंवा AC असलेल्या वातावरणात तहान कमी लागते, पण शरीरातून पाण्याचा निचरा थांबत नाही, फक्त ‘दिसते’ कमी. म्हणून नियमित अंतराने पाणी पिणे आवश्यक आहे.
गैरसमज- AC मध्ये शरीराची पाण्याची गरज कमी होते.
सत्य- AC मध्ये तहान कमी लागते, पण शरीराची पाण्याची गरज कमी होत नाही, काही प्रकरणांमध्ये ती थोडी वाढूही शकते.
