कल्पना करा… तापमान शून्याखाली 80 अंश सेल्सिअस, चारही बाजूंनी हजारो किलोमीटरपर्यंत फक्त बर्फाचे साम्राज्य आणि शांतता, चार महिन्यांचा सततचा गडद अंधार आणि एका बंद खोलीत तुमच्यासोबत फक्त 11 लोक. सुरुवातीला हे रोमांचक वाटू शकते, पण काही आठवड्यांत हेच सहकारी तुम्हाला तुमचे सर्वात मोठे शत्रू वाटू लागतील! गोष्ट इतकी वाढेल की तुम्ही एकमेकांचे चेहरे पाहणे तर दूरच, जीव घेण्यावरही उतरू शकता. ही हॉलीवूड चित्रपटाची पटकथा नाही, तर जगातील सर्वात शांत कोपरा असलेल्या अंटार्क्टिका येथील संशोधन केंद्राची भयानक सत्यता आहे. ‘प्रोसीडिंग्स ऑफ द नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस’ (पीएनएएस) मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासात धक्कादायक खुलासा झाला आहे की, मर्यादित जागेत सहकाऱ्यांसोबत गरजेपेक्षा जास्त वेळ घालवणे मानवी मेंदूला आजारी आणि हिंसक बनवते. हे संशोधन फ्रान्स आणि इटलीच्या अंटार्क्टिकामधील ‘कॉन्कॉर्डिया’ संशोधन केंद्रावर करण्यात आले. येथे 12 शास्त्रज्ञांना (हायबरनॉट्स) 10 महिन्यांच्या मोहिमेवर एकत्र ठेवण्यात आले होते. ते एकमेकांच्या किती जवळ राहतात हे कळण्यासाठी त्यांच्या कपड्यांमध्ये विशेष सेन्सर्स बसवण्यात आले होते. मोहीम जसजशी पुढे सरकली आणि बाहेरील वातावरण बर्फाळ होत गेले, तसतसे शास्त्रज्ञांचे मानसिक संतुलन बिघडायला लागले. त्यांच्यात एकटेपणा, कामात निष्काळजीपणा आणि ‘पॅरानॉइड’ (अकारण गंभीर संशय घेण्याचा आजार) ची लक्षणे दिसू लागली. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जे शास्त्रज्ञ आपापसात जास्त बोलत होते, त्यांच्यात वाद, चिडचिड आणि अविश्वास सर्वाधिक दिसून आला. इतकंच नाही, तर नैराश्यामुळे शास्त्रज्ञ राष्ट्रीयत्वाच्या आधारावर गटांमध्ये विभागले गेले आणि इतरांकडे संशयाच्या नजरेने पाहू लागले. संशोधन जरी बर्फाच्या मध्ये झाले असले तरी, अंतराळ विज्ञानासाठी हा एक मोठा धडा आहे. लांब पल्ल्याच्या अंतराळ मोहिमेवर जाणाऱ्या अंतराळवीरांनाही अनेक वर्षे एका लहान कॅप्सूलमध्ये एकत्र राहावे लागेल. वैज्ञानिक म्हणतात, ‘फक्त रॉकेट उडवायला शिकणे पुरेसे नाही; मोहिमेवर जाणाऱ्या वैज्ञानिकांना ‘संघर्ष व्यवस्थापन’ शिकवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, अन्यथा अंतराळाच्या खोलवर तांत्रिक बिघाड होण्यापूर्वीच आपापसातील द्वेष मोहीम उद्ध्वस्त करेल.’ माणूस सामाजिक आहे, पण ‘गोपनीयता’ ही पहिली गरज – तज्ज्ञ
सामान्यतः असे म्हटले जाते की, टीमसोबत मिसळल्याने ताण कमी होतो, पण या अभ्यासाच्या लेखिका जेन श्मुत्ज म्हणतात, ‘अंटार्क्टिकासारख्या बंद वातावरणात याच्या अगदी उलट घडते. माणूस सामाजिक प्राणी आहे, पण त्याला गोपनीयता हवी असते. महिनेभर २४ तास एकच चेहरा समोर असेल, तर गोपनीयता संपते आणि मेंदू ‘फाइट मोड’मध्ये येतो. याची उदाहरणे इतिहासातही नोंदवलेली आहेत. 2018 मध्ये अंटार्क्टिका येथील तळावर एका रशियन अभियंत्याने आपल्या सहकाऱ्याला चाकूने भोसकले होते, कारण तो त्याला पुस्तकांचे रहस्य सांगून चिडवत असे. तर, अलीकडेच एका दक्षिण कोरियाई वैज्ञानिकाला सहकाऱ्यांना चाकूने धमकावल्याच्या आरोपाखाली परत बोलावण्यात आले.
Source link
