सोमवार, २५ मे पासून नवतपाची सुरुवात होत आहे. हा विशेष काळ २ जूनपर्यंत राहील. ज्योतिष आणि धार्मिक मान्यतांमध्ये नवतपाला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. या काळात सूर्य रोहिणी नक्षत्रात प्रवेश करतो आणि पृथ्वीवर त्याच्या किरणांचा प्रभाव सर्वाधिक मानला जातो. याच कारणामुळे या दिवसांमध्ये तीव्र उष्णता आणि उन्हाळ्याचा (लू) प्रभाव वाढतो. अशी मान्यता आहे की नवतपाचे नऊ दिवस येणाऱ्या मान्सून आणि पावसाचे संकेत देखील देतात. रोहिणी नक्षत्रात सूर्याच्या प्रवेशाने नवतपाची सुरुवात होते उज्जैनचे ज्योतिषाचार्य पं. मनीष शर्मा यांच्या मते, सूर्य सुमारे १५ दिवस रोहिणी नक्षत्रात राहतो. साधारणपणे या १५ दिवसांतील सुरुवातीचे नऊ दिवस सर्वाधिक उष्ण असतात, ज्यांना नवतपा म्हणतात. धार्मिक मान्यता अशी आहे की रोहिणी हे चंद्राचे आवडते नक्षत्र आहे. जेव्हा अग्नि तत्त्व प्रधान सूर्य या नक्षत्रात प्रवेश करतो, तेव्हा त्याचा प्रभाव खूप वाढतो आणि वातावरणातील उष्णता वाढू लागते. ज्योतिषशास्त्रानुसार, या काळात सूर्याची किरणे पृथ्वीवर अधिक सरळ पडतात, ज्यामुळे उष्णता शिगेला पोहोचते. नवतपा संपल्यानंतर काही काळानंतर वर्षा ऋतूची सुरुवात होते. मान्यता: मान्सून कसा राहील, याचे संकेत नवतपा देतो धार्मिक मान्यतांनुसार, नवतपाला मान्सूनचा गर्भकाळ म्हटले जाते. असे म्हटले जाते की, जर नवतपाच्या काळात तीव्र उष्णता पडली, तर मान्सूनमध्ये चांगला पाऊस होतो. एक जुनी म्हण देखील आहे की, जेवढी रोहिणी तापते, तेवढा पाऊस पडतो. जर नवतपाच्या दिवसांत सामान्यपेक्षा जास्त पाऊस पडला, तर वर्षा ऋतूत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस होण्याची शक्यता असते. सूर्य पूजेचे विशेष महत्त्व नऊतपाच्या दिवसांत सूर्यपूजा करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. धार्मिक मान्यता अशी आहे की, या दिवसांत सूर्योदयाच्या वेळी भगवान सूर्याला जल अर्पण केल्याने पुण्य मिळते आणि जीवनात सकारात्मक ऊर्जा येते. पूजेसाठी तांब्याच्या लोट्यात पाणी भरून ‘ॐ सूर्याय नमः’ मंत्राचा जप करत सूर्याला अर्घ्य द्यावे. लक्षात ठेवा की सूर्याकडे थेट पाहू नये, तर पाण्याच्या धारेतून सूर्याचे दर्शन घ्यावे. शिवलिंग आणि बाळ गोपाळांना थंड जल अर्पण करा नऊतपादरम्यान शिवपूजा आणि श्रीकृष्ण आराधनेलाही विशेष महत्त्व सांगितले आहे. मान्यता आहे की, या वेळी शिवलिंगावर थंड जल अर्पण केल्याने भक्तांना मानसिक शांती मिळते. भगवान विष्णू आणि बाळ गोपाळांना चंदन अर्पण करावे. अनेक भाविक या दिवसांत देवाला चंदनाचा लेप लावतात आणि थंड पेयांचा नैवेद्य दाखवतात. दान-पुण्य केल्याने धर्म लाभ मिळतो नवतपा मध्ये जलदान आणि सेवा कार्य करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. मंदिरे आणि सार्वजनिक ठिकाणी थंड पाणी आणि सरबताची व्यवस्था करू शकता. गरजू लोकांना अन्न, कपडे, छत्री, चप्पल, धान्य आणि पैशांचे दान करण्याची देखील परंपरा आहे. गोशाळेत गाईंची सेवा आणि पशु-पक्ष्यांसाठी पाणी-दाण्याची व्यवस्था करावी. तलावांमध्ये माशांसाठी पिठाच्या गोळ्या टाकण्याची परंपरा आहे. आरोग्याची विशेष काळजी घ्या नवतपा दरम्यान तीव्र उष्णता आणि उष्माघाताचा धोका वाढतो. पं. मनीष शर्मा यांनी सल्ला दिला आहे की, या काळात आरोग्याबाबत निष्काळजीपणा करू नये. दुपारी कडक उन्हात बाहेर जाणे टाळावे आणि उन्हात जाणे आवश्यक असल्यास सावधगिरी बाळगावी. पाणी पीत राहणे, शरीर हायड्रेटेड ठेवणे आणि हलके कपडे घालणे आवश्यक आहे. हंगामी फळे, सरबत आणि द्रव पदार्थांचे सेवन करावे. जास्त वेळ उन्हात राहिल्याने उष्माघात आणि इतर आजारांचा धोका वाढू शकतो. शेती आणि हवामानासाठीही नवतपा महत्त्वाचे आहे नवतपाची तीव्र उष्णता शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर असते. हा काळ शेतीसाठी चांगला असतो. तीव्र उष्णतेमुळे मातीत असलेले हानिकारक जीवाणू, कीटक आणि पिकांना हानी पोहोचवणाऱ्या कीटकांची अंडी नष्ट होतात. यामुळे माती शुद्ध होते आणि येणारे पीक चांगले येण्याची शक्यता वाढते.
Source link
