एका गावात एक साधू रोज भिक्षा मागण्यासाठी येत असे. तो शांत स्वभावाचा आणि खूप विद्वान होता. प्रत्येक घरातून थोडे थोडे घेऊन तो पुढे जात असे. एक दिवशी तो एका महिलेच्या घरी पोहोचला. महिलेने साधूला भिक्षा देण्यापूर्वी म्हटले, “महाराज, आज तुम्ही मला काहीतरी ज्ञानाची गोष्ट सांगा, तरच मी भिक्षा देईन.”

साधू हसले आणि म्हणाले, “आज नाही, उद्या सांगेन.” एवढे बोलून तो भिक्षा न घेताच तिथून निघून गेले.

दुसऱ्या दिवशी ते पुन्हा त्याच घरी पोहोचले. त्या दिवशी महिलेने स्वादिष्ट खीर बनवली होती. ती विचार करत होती की आज साधूकडून ज्ञानही मिळेल आणि सेवाही होईल. साधू येताच, महिलेने आदराने खिरीची वाटी पुढे केली.

साधूने आपले कमंडलू तिच्यासमोर ठेवले आणि म्हणाले, “यात टाका.” महिलेने खीर टाकायला सुरुवात करताच, तिने पाहिले की कमंडलू आतून खूप गलिच्छ होते. त्यात धूळ, माती आणि कचरा भरलेला होता.

महिलेने लगेच म्हटले, “महाराज, हे कमंडलू तर खूप गलिच्छ आहे. यात खीर टाकली तर पूर्ण खीर खराब होईल.”

साधूने शांत स्वरात म्हटले, “तुम्ही काळजी करू नका, यात खीर टाका.”

स्त्रीने नकार दिला, “नाही महाराज, आधी हे स्वच्छ करावे लागेल. मी ते धुवून टाकते.”

साधूने विचारले, “जर धुवून त्यात खीर घातली तर काय होईल?”

स्त्री म्हणाली, “तेव्हा खीर खराब होणार नाही, ती खाता येईल.”

तेव्हा साधू म्हणाले, “हेच ते ज्ञान आहे जे मी तुम्हाला देण्यासाठी आलो आहे.”

त्यांनी पुढे म्हटले, “ज्याप्रमाणे घाणेरड्या कमंडलात खीर घालता येत नाही, त्याचप्रमाणे अशुद्ध आणि अशांत मनात ज्ञान टिकू शकत नाही. तुमच्या मनात अहंकार, शंका, अशांती आणि पूर्वग्रह यांसारख्या वाईट गोष्टी भरल्या आहेत, त्यामुळे तुम्हाला आधी या वाईट गोष्टी सोडाव्या लागतील.”

साधूने समजावले, “आधी आपण आपले मन स्वच्छ केले पाहिजे, मग ज्ञान आपोआप त्यात स्थान घेते आणि आपले जीवन बदलून जाते.”

हे ऐकून स्त्रीने आपल्या वाईट गोष्टी सोडण्याचा संकल्प केला. तिने साधूची क्षमा मागितली आणि त्या दिवशी तिला समजले की बाह्य शुद्धतेपेक्षा मनाची शुद्धता अधिक महत्त्वाची आहे.

प्रसंगाची शिकवण