31 मार्च रोजी ममता कालिया यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार 2025 ने सन्मानित करण्यात आले. हा सन्मान त्यांना 2021 मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या ‘जीते जी इलाहाबाद’ या आठवणींसाठी मिळाला आहे.

ममता कालिया या हिंदीतील प्रसिद्ध लेखिका आहेत. त्यांच्या गाजलेल्या कादंबऱ्यांमध्ये ‘बेघर’, ‘दुक्खम-सुक्खम’, ‘नरक दर नरक’, ‘प्रेम कहानी’ आणि कथांमध्ये ‘दूसरा देवदास’, ‘आपकी छोटी लड़की’, ‘छुटकारा’, ‘एक अरद औरत’, ‘सीट नंबर छह’, ‘बोलने वाली औरत’ यांचा समावेश आहे. तसेच ‘कितने प्रश्न करूं’ आणि ‘खांटी घरेलू औरतें’ या त्यांच्या गाजलेल्या कविता आहेत.

नुक्ता आणि अनुस्वाराच्या चुकांवर चिडणाऱ्या ममता मध्यमवर्ग, स्त्री-पुरुष संबंध, त्यांच्या मनातील गोष्टी आणि नोकरी करणाऱ्या महिलांच्या संघर्षावर स्पष्टपणे लिहीत आल्या आहेत.

नोव्हेंबर 1940 मध्ये उत्तर प्रदेशातील मथुरेत जन्मलेल्या ममता कालिया यांचे बालपण शहर-शहर फिरण्यात गेले. दिल्ली, गाझियाबाद, मुंबई, पुणे, नागपूर आणि इंदूर यांसारख्या शहरांमध्ये त्या वाढल्या. वडील विद्याभूषण अग्रवाल सरकारी अधिकारी होते, त्यामुळे त्यांच्या बदलीसोबत दर दोन-अडीच वर्षांनी शहरे बदलत राहिली. ममता स्वतःला ‘सरकारी बंजारा’ असे म्हणतात.

कुटुंबात आई-वडिलांशिवाय या दोन बहिणी होत्या. ममता लहान होत्या

एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले की त्यांची मोठी बहीण वाचन, नृत्य-गायन, या सगळ्यांत अव्वल होती. त्यांच्यासोबतच्या इतर मुलींकडेही अनेक कौशल्ये होती, पण त्यांच्याकडे फक्त कागद-पेन आणि अनेक प्रश्न होते. घरातील साहित्यिक वातावरणात त्यांनी लहानपणीच ते सर्व वाचायला सुरुवात केली होती जे त्यांना त्यावेळी समजलेही नव्हते.

वडिलांचे साहित्यावरील प्रेम आणि आदर पाहून, त्यांच्या नजरेत राहण्यासाठी ममता सतत लेखन-वाचनाशी संबंधित राहू लागल्या. घरातही नामांकित साहित्यिकांचे येणे-जाणे असे. अशा परिस्थितीत लेखिका बनण्याचा इरादा करणे अजिबात कठीण नव्हते.

इंग्रजीमध्ये शिक्षण घेतले पण लेखनाची भाषा हिंदी निवडली

ममतांनी इंग्रजी माध्यमातून शालेय शिक्षण पूर्ण केले. इंग्रजीव्यतिरिक्त फ्रेंचचीही त्यांना चांगली माहिती होती. नागपूरमध्ये शाळेनंतर फ्रेंच ऑनर्समध्ये प्रवेश घेतला. तेव्हा फ्रेंच ऑनर्समध्ये प्रवेश घेतल्यावर दरमहा १५० रुपयांची शिष्यवृत्ती मिळत असे. शिष्यवृत्ती मिळण्यापूर्वीच वडिलांची बदली इंदूरला झाली. ना फ्रेंच ऑनर्स झाले, ना शिष्यवृत्तीचे पैसे मिळाले.

इंदूरच्या ख्रिश्चन कॉलेजमध्ये इंग्लिश ऑनर्समध्ये प्रवेश घेतला, त्याचबरोबर कॉलेजच्या हिंदी विभागाच्या चर्चासत्रांनाही त्या जात राहिल्या. ममता लहानपणापासूनच मुलांसाठी कथा लिहित असे, पण इंदूरने एक लेखिका म्हणून त्यांना खूप सजवले आणि घडवले असे त्या मानतात. त्या म्हणतात, ‘इंदूरने माझ्या सर्जनशीलतेला पंख दिले.’

आव्हानांचा स्वीकार करत कवितांमधून कथांकडे वळल्या

कॉलेजच्या सुरुवातीच्या दिवसांतच ‘प्रयोगवादी प्रियतम’ या शीर्षकाने पहिली कविता ‘जागरण’च्या रविवारच्या आवृत्तीत छापली गेली. तेव्हा घरच्यांना पहिल्यांदा कळले की ममताही लिहायला लागली आहे. हा 1960 चा काळ होता, जेव्हा ‘नई दुनिया’, ‘जागरण’ वृत्तपत्र आणि ‘धर्मयुग’, ‘साप्ताहिक हिंदुस्तान’, ‘निहारिका’, ‘कादम्बिनी’ आणि ‘ज्ञानोदय’ यांसारख्या इतर नियतकालिकांमध्ये त्यांच्या कविता छापल्या जाऊ लागल्या. तेव्हाच अजमेरहून प्रकाशित होणाऱ्या ‘लहर’ मासिकाचे संपादक प्रकाश जैन यांनी ममताला कथालेखनात नशीब आजमावण्यास सांगितले. आणि अशा प्रकारे त्यांनी छोट्या-मोठ्या कथा लिहायलाही सुरुवात केली.

1964 मध्ये ‘साप्ताहिक हिंदुस्तान’ च्या कथा स्पर्धेत ममतांची कथा सर्वोत्कृष्ट कथा म्हणून निवडली गेली. कवितांमधून लेखनाची सुरुवात करणाऱ्या ममता 1965 मध्ये हिंदीचे प्रसिद्ध लेखक रवींद्र कालिया यांच्याशी पहिल्या भेटीनंतर कथांकडे वळल्या. दौलतराम कॉलेजमध्ये शिकवत असताना 1965 मध्ये आचार्य हजारीप्रसाद द्विवेदी यांच्या निमंत्रणावरून त्या चंदीगडमधील एका संमेलनात गेल्या होत्या. तिथेच त्यांची रवींद्र कालिया यांच्याशी पहिली भेट झाली.

ज्या लेखकाशी वाद, नंतर त्याच लेखकाशी प्रेम

रवींना भेटण्याची कथाही बरीच फिल्मी आहे. चंदीगडमध्ये 30 जानेवारी 1965 ची संध्याकाळ. ममता त्याच संमेलनातून दिल्लीला परत येत होत्या. ज्या बसमध्ये ममता कालिया चढल्या, त्यात फक्त एकच सीट रिकामी होती, तीही रवींद्रच्या शेजारील. त्यांना इच्छा नसतानाही त्या बसल्या. शेजारी बसून त्या विचार करू लागल्या की, या माणसाने माझी उपेक्षा केली, दिवसभर संमेलनात बोललेही नाही आणि आता सोबत जात आहे.

खूप वेळ शांतता राहिल्यानंतर रवी ममताला म्हणाले- ‘फक्त कविता-बिविता लिहितेस? कथा लिहीत नाहीस का?’ हा टोमणा ममताला सहन झाला नाही. त्यांनी हे एक आव्हान म्हणून घेतले आणि मग खूप कथा लिहायला सुरुवात केली. कथा त्यांनी आधीही लिहिल्या होत्या, पण आता रवीला दाखवण्यासाठी लिहू लागल्या की हे काही खूप कठीण काम नाही. त्यांना त्याचा गर्व मोडायचा होता. अशा परिस्थितीत त्यांनी 200 हून अधिक कथा आणि ‘बेघर’, ‘नरक-दर-नरक’, ‘दौड़’, ‘दुक्खम सुक्खम’, ‘सपनों की होम डिलिवरी’, ‘कल्चर-वल्चर’ यांसारख्या कादंबऱ्या लिहिल्या.

यासोबतच ‘अ ट्रिब्यूट टू पापा अँड अदर पोयम्स’, ‘पोयम्स 78’, ‘खांटी घरेलू औरत’, ‘कितने प्रश्न करूं’ आणि ‘पचास कविताएं’ हे कविता संग्रह देखील प्रकाशित झाले.

‘जीते जी अलाहाबाद’ व्यतिरिक्त त्यांनी ‘कल परसो के बरसों’, ‘सफर में हमसफर’, ‘कितने शहर में कितनी बार’ आणि ‘अंदाज-ए-बयान उर्फ ​​रवी कथा’ यांसारखी चरित्रेही लिहिली.

‘जीते जी इलाहाबाद’ या स्मृतीग्रंथासाठी ममता कालिया यांना नवी दिल्लीतील कमानी सभागृहात साहित्य अकादमी पुरस्कार-२०२५ ने सन्मानित करण्यात आले.

लिहिलेले पुन्हा वाचत नाहीत ममता

यानंतर त्यांची रवीसोबतची मैत्री वाढत गेली आणि ११ महिन्यांच्या आतच १२ डिसेंबर १९६५ रोजी ममतांनी रवीशी लग्न केले. लग्नानंतर लगेचच रवी ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ (TOI) च्या ‘धर्मयुग’ या साप्ताहिक मासिकात नोकरीसाठी मुंबईला गेले. ममता दिल्लीतच राहिल्या. हाच तो काळ होता जेव्हा कॉलेजमधून मिळालेल्या मोकळ्या वेळेत त्यांनी एका धुनमध्ये ‘बेघर’ ही कादंबरी लिहिली होती.

ममता कालिया कोणतीही रचना एकाच वेळी लिहितात आणि आपण लिहिलेले पुन्हा वाचत नाहीत. त्यांचे असे मत आहे की, जर त्यांनी पुन्हा वाचले तर त्या एकतर काहीही बदलणार नाहीत किंवा ते छापूनच देणार नाहीत.

त्यांनी लिहिण्यासाठी कधीही नोकरी सोडली नाही. ममता म्हणतात की ‘जर मी नोकरी करत नसते तर उपाशी मरून गेले असते’. म्हणूनच त्या अनेकदा रात्री लिहीत असत, जेव्हा घरातले सर्वजण झोपलेले असत. एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले की नोकरी फक्त उदरनिर्वाहासाठी आहे, पण लेखन आयुष्याचा एक भाग आहे. त्यामुळे 6 दशकांहून अधिक काळ लोटल्यानंतरही त्या आजही सातत्याने लिहीत आहेत.

मात्र, जेव्हा त्यांच्या दोन्ही मुलांनी लेखन न निवडता दुसरी वाट निवडली, तेव्हा त्यांना सुटकेचा श्वास घेता आला. मुलांना लेखक बनून अडचणीच्या परिस्थितीत आयुष्य जगावे असे त्यांना वाटत नव्हते.

ममता कालिया दिवसा नोकरी करत आणि रात्री सर्वजण झोपल्यावर लिहीत असत.

ममता म्हणतात- ‘इंग्रजी कमाईची आणि हिंदी मनाची भाषा आहे…’

ममता कालिया यांनी शिक्षण इंग्रजीमध्ये घेतले आणि शिकवलेही इंग्रजीमध्ये, पण लेखन मात्र जास्त हिंदीमध्ये केले. त्या एका मुलाखतीत सांगतात की वडिलांनी सल्ला दिला होता- ‘इंग्रजीमध्ये एम.ए. कर, म्हणजे उपाशी राहणार नाहीस’. या सल्ल्यामुळे त्या इतर हिंदी लेखकांसारख्या गरिबीत जगण्यापासून वाचल्या. तरीही, त्यांनी इंग्रजीमध्येही लेखन केले आहे. TOI च्या इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडिया मासिकात ममता कालियांच्या इंग्रजी कवितांना पूर्ण एक पान मिळाले होते.

घरात शब्दांसाठी भांडत असत

ममता यांनी त्यांच्या एका मुलाखतीत सांगितले होते की त्यांच्या घरात भाषिक चुकीला कोणतीही माफी नव्हती. विशेषतः वडील आणि काका भारतभूषण अग्रवाल (हिंदी कवी) यांच्यासमोर शब्दांच्या उच्चारात, त्यांच्या वापरात कधीही चूक करू शकत नव्हते. बहिणीही प्रत्येक शब्दाच्या योग्य वापरासाठी भांडत असत. म्हणूनच ममताजींचा दोन्ही भाषांवर समान अधिकार राहिला आहे. यामुळे त्यांनी अनेक इंग्रजी कादंबऱ्यांचे हिंदीमध्ये अनुवाद केले. त्यांनी सोमरसेट मॉम यांच्या अत्यंत गाजलेल्या ‘ऑफ ह्यूमन बॉन्डेज’ या कादंबरीचाही हिंदी अनुवाद केला आहे.

रविचे काका म्हणाले होते- ‘यापेक्षा आईशीच लग्न केले असते तर बरे झाले असते’

रविच्या घरच्यांनी ममताला कधीच मनापासून स्वीकारले नाही. त्यांना रविचे लग्न एखाद्या पंजाबी मुलीशी करून द्यायचे होते. पण रविने ममताला पसंत केले होते आणि तो दुसऱ्या कोणाशीही लग्न करण्यास तयार नव्हता, त्यामुळे लग्न ठरले. लग्नाच्या दिवशी जेव्हा ममताजींची सुंदर आई आरतीचे ताट घेऊन जिन्यावरून खाली उतरली, तेव्हा रविचे काका रविला म्हणाले- ‘यापेक्षा आईशीच लग्न केले असते तर बरे झाले असते’.

इतर साहित्यिक दांपत्यांपेक्षा वेगळे, ममता आणि रवींद्र कालिया यांनी कधीही कोणतीही रचना एकत्र लिहिली नाही.

कवी मुक्तिबोध यांच्याकडून शिकल्या ‘जगाकडे आपल्या दृष्टिकोनातून पाहणे’

ममता कालिया लहानपणापासून वडिलांना आपला नायक मानत असे आणि एका वेळेपर्यंत त्यांच्याच दृष्टिकोनातून जगाकडे पाहत राहिल्या. हिंदी कवी गजानन माधव मुक्तिबोध यांच्याशी लहानपणीच्या एका भेटीत त्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर ‘वडील म्हणतात’ असे बोलून सुरू करत असे. मुक्तिबोध यांनी एक सरळ प्रश्न विचारला- ‘हे सर्व तर वडील म्हणतात, तू काय म्हणतेस?’ ममतांचा दृष्टिकोन दुरुस्त करत त्यांनी सल्ला दिला की ‘जगाकडे स्वतःच्या दृष्टिकोनातून पाहायला सुरुवात कर’ आणि अशा प्रकारे ममतांनी जगाकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलला.

आयुष्यातील अनुभवांना कथांमध्ये नोंदवत असे

लहानपणीच्या गोष्टींबद्दल बोलताना एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले होते की, एकदा घरी आलेल्या ‘अधूरा उपन्यास’चे लेखक जनार्दन मुक्तिदूत यांनी वडील विद्याभूषण अग्रवाल यांना ममतासाठी म्हटले होते- ‘तुमच्या मुलीचा आवाज खूप चांगला आहे’. यामुळे ममता खूप आनंदित झाल्या आणि या घटनेतून प्रेरणा घेऊन त्यांनी पुढे ‘आपकी छोटी लड़की’ ही कथा लिहिली. त्या अनेकदा पुस्तकांच्या मुखपृष्ठावर अवतरणांमध्ये (कोटेशन्समध्ये) आपल्या जीवनातील अनुभव नोंदवतात. ‘जीते जी इलाहाबाद’, ज्यासाठी त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळत आहे, त्याच्या मुखपृष्ठावर लिहिले आहे- ‘शहर- पुडीत बांधून आम्ही सोबत आणू शकलो नाही; तर काय!’.

कथा – सोनाली रॉय