भारत जगातील तिसरा सर्वात मोठा LPG (लिक्विफाइड पेट्रोलियम गॅस) ग्राहक देश आहे. भारत सरकारच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, देशात 33 कोटी घरगुती एलपीजी ग्राहक आहेत. म्हणजेच, एकूण लोकसंख्येचा मोठा भाग स्वयंपाकासाठी यावर अवलंबून आहे.

पण तुम्हाला माहीत आहे का की एलपीजी गॅस जळाल्यावर घरातील हवेची गुणवत्ता खराब होऊ शकते. 2023 मध्ये ‘युनिव्हर्सिटी ऑफ यूटा हेल्थ’मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अहवालानुसार, गॅस स्टोव्हवर स्वयंपाक करणे ‘सेकंड हँड स्मोक’इतके प्रदूषण निर्माण करू शकते.

तर, इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ एपिडेमियोलॉजीच्या मेटा-अ‍ॅनालिसिसनुसार, गॅस स्टोव्ह वापरणाऱ्या घरातील मुलांमध्ये दम्याचा धोका सुमारे 42% जास्त असतो. तथापि, काही खबरदारी घेऊन हा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी केला जाऊ शकतो.

म्हणून, आज ‘कामाची बातमी’मध्ये गॅस वापराच्या सुरक्षितता टिप्सबद्दल बोलूया. त्याचबरोबर जाणून घेऊया की-

तज्ज्ञ: डॉ. संदीप कटियार, वरिष्ठ सल्लागार, पल्मोनोलॉजी, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, कानपूर

प्रश्न- गॅस स्टोव्ह घरातील हवा कशी प्रदूषित करतो?

उत्तर- एलपीजी जाळल्यावर कार्बन डायऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड आणि नायट्रोजन डायऑक्साइडसारखे वायू बाहेर पडतात, जे घरातील हवेच्या गुणवत्तेवर परिणाम करतात. PM2.5 (प्रदूषणाचे बारीक कण) देखील बाहेर पडतात. जास्त ज्योत किंवा जास्त वेळ स्वयंपाक केल्याने त्यांची मात्रा वाढते. खराब वायुवीजन असलेल्या ठिकाणी हे वायू घरात जमा होतात. गॅस गळतीमुळेही प्रदूषण वाढते.

प्रश्न- न दिसणाऱ्या धुराशिवायही गॅस स्टोव्ह हवा कशी प्रदूषित करतो?

उत्तर- गॅस स्टोव्हचे कण अत्यंत बारीक असतात, त्यामुळे ते दिसत नाहीत. गॅस जळाल्यावर नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि कार्बन मोनोऑक्साइड बाहेर पडतात, जे हवेत मिसळून वायुवीजन कमी झाल्यास घरात जमा होतात.

प्रश्न- गॅस स्टोव्हमधून कोणते हानिकारक वायू बाहेर पडतात?

उत्तर- गॅस स्टोव्ह जळाल्यावर काही अदृश्य हानिकारक वायू बाहेर पडतात. खालील ग्राफिकमध्ये पाहा-

चला, गॅस स्टोव्हमधून बाहेर पडणाऱ्या या हानिकारक वायूंबद्दल जाणून घेऊया-

प्रश्न- LPG आणि PNG दोन्हीमधून हानिकारक वायू बाहेर पडतात का?

उत्तर- होय, LPG आणि PNG दोन्ही स्वयंपाकासाठीचे इंधन आहेत. LPG सिलेंडरमध्ये संकुचित द्रव स्वरूपात येते. तर PNG पाईपलाईनद्वारे स्वयंपाकघरापर्यंत पोहोचते आणि अधिक सुरक्षित मानली जाते. परंतु दोन्ही जळताना नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि कार्बन मोनोऑक्साइड बाहेर पडतात.

प्रश्न- हे वायू आरोग्याला कसे नुकसान पोहोचवतात?

उत्तर- गॅस स्टोव्हमधून बाहेर पडणारे वायू दीर्घकाळात आरोग्यावर थेट परिणाम करतात. आरोग्य धोक्याच्या ग्राफिक्समध्ये पाहा-

प्रश्न- जर स्वयंपाकघरात चिमणी किंवा एक्झॉस्ट फॅन लावला असेल, तरीही या वायूंमुळे नुकसान होते का?

उत्तर- यामुळे धोका कमी होतो, परंतु खराब देखभाल, बंद फिल्टर किंवा कमकुवत वायुवीजन यामुळे वायू जमा होऊ शकतात.

प्रश्न- गॅसव्यतिरिक्त, घरातील हवा कोणत्या कारणांमुळे प्रदूषित होते?

उत्तर- घरातील हवा गॅस स्टोव्हव्यतिरिक्त इतर अनेक कारणांमुळेही खराब होते. सर्व कारणे ग्राफिकमध्ये पाहा-

प्रश्न- या वायूमुळे सर्वात जास्त धोका कोणाला आहे?

उत्तर- काही लोकांना याचा धोका जास्त असतो. जसे की-

प्रश्न- गॅस स्टोव्हमुळे होणारे वायू प्रदूषण कसे कमी करावे?

उत्तर- गॅस स्टोव्ह सुरक्षित आहे, पण त्याचा योग्य वापर महत्त्वाचा आहे. सोप्या सवयींनी स्वयंपाकघरातील आणि घरातील हवा सुरक्षित ठेवता येते. हे खालील ग्राफिकमध्ये पाहा-

प्रश्न- गॅस स्टोव्ह वापरताना कोणती खबरदारी घ्यावी?

उत्तर- मुद्द्यांमधून समजून घ्या-

प्रश्न- इलेक्ट्रिक/इंडक्शन शेगडीमुळेही घरातील हवा प्रदूषित होते का?

उत्तर- इलेक्ट्रिक/इंडक्शन शेगड्या गॅस स्टोव्हपेक्षा अधिक सुरक्षित आहेत, परंतु स्वयंपाक करताना सूक्ष्म कण तयार होऊ शकतात, त्यामुळे यामध्येही पुरेसे वायुवीजन आवश्यक आहे.

प्रश्न- स्वयंपाक करण्याचा सर्वात सुरक्षित आणि आरोग्यदायी मार्ग कोणता आहे?

उत्तर- स्वयंपाक करताना एक्झॉस्ट फॅन चालू ठेवा आणि खिडक्या उघड्या ठेवा, जेणेकरून वायू बाहेर जातील. मंद/मध्यम आचेवर शिजवा, कारण जास्त आचेमुळे उत्सर्जन वाढते.