इराण सध्याच्या घडीला आतापर्यंतच्या सर्वात मोठ्या धोक्याचा सामना करत आहे. तरीही, तो अमेरिका आणि इस्रायलसोबत सुरू असलेला संघर्ष लांबवण्याचा प्रयत्न करत आहे. गेल्या काही आठवड्यांत इराणला मोठे नुकसान झाले आहे. त्याचे अनेक मोठे नेते आणि लष्करी कमांड संरचनेतील महत्त्वाचे लोक मारले गेले आहेत. यामुळे त्याच्या नेतृत्त्व प्रणालीला गंभीर धक्का बसला आहे.

इराणमध्येही परिस्थिती चांगली नाही. लोकांना आवश्यक वस्तूंची कमतरता, पायाभूत सुविधांचे नुकसान आणि कठोर सुरक्षा वातावरणाचा सामना करावा लागत आहे. तरीही, इराणचे उर्वरित नेतृत्व सातत्याने आक्रमक विधाने करत आहे.

इराण दीर्घकाळ संघर्ष सहन करू शकतो, हे दाखवण्याचा ते प्रयत्न करत आहेत. त्यांना आणखी नेते मारले जाण्याची पर्वा नाही आणि या युद्धाचा परिणाम संपूर्ण प्रदेशावर आणि जगावर झाला तरी ते हे युद्ध लांबवण्यासाठी तयार आहेत.

तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, इराणचा उद्देश या युद्धात विजय मिळवणे नाही. त्याचा खरा उद्देश स्वतःचे अस्तित्व वाचवणे, शत्रूंना घाबरवणे आणि अशी परिस्थिती निर्माण करणे आहे ज्यात तो युद्धानंतरच्या अटी ठरवू शकेल. तो संघर्ष वाढवत आहे जेणेकरून इतर देशांसाठी तो सुरू ठेवणे खूप महाग होईल आणि त्यांना तडजोड करण्यास भाग पडावे लागेल.

या महिन्यात यूएईच्या मीना अल फजेरमधून दिसणाऱ्या होर्मुजच्या सामुद्रधुनीतील तेल टँकर आणि मालवाहू जहाजे.

युद्ध संपवण्यासाठी इराणला नुकसानभरपाई हवी आहे

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी इराणला शरणागती पत्करण्यास सांगितले आहे. पण याउलट इराण स्वतःला मजबूत स्थितीत दाखवत आहे. तो म्हणत आहे की, तो या संघर्षात टिकून राहण्यात यशस्वी झाला आहे आणि आता शांततेसाठी आपल्या अटी ठेवत आहे.

इराणला वाटते की, युद्ध संपल्यानंतर या प्रदेशात नवीन व्यवस्था निर्माण केली जावी. तो युद्धाच्या नुकसानीची भरपाई (मोबदला) देखील मागत आहे आणि आखाती देश व अमेरिका यांच्यातील दीर्घकाळापासूनच्या संबंधांमध्ये बदल इच्छितो.

इराणचे संसद अध्यक्ष मोहम्मद बाकेर गालिबाफ यांनी सांगितले की, युद्धविराम तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा शत्रू पुन्हा हल्ला करणार नाही याची खात्री होईल. त्यांचे म्हणणे आहे की, जर युद्धविरामामुळे शत्रूला आपली ताकद पुन्हा तयार करण्याची संधी मिळत असेल, जसे की रडार दुरुस्त करणे किंवा क्षेपणास्त्र प्रणाली मजबूत करणे, तर असा युद्धविराम निरुपयोगी आहे.

त्यांनी असेही म्हटले की, इराण तोपर्यंत लढाई सुरू ठेवेल, जोपर्यंत शत्रूला आपल्या हल्ल्याबद्दल पश्चात्ताप होत नाही आणि जगभरात व प्रदेशात योग्य राजकीय आणि सुरक्षा परिस्थिती निर्माण होत नाही.

इराणचे परराष्ट्रमंत्री म्हणाले – होर्मुझ सामुद्रधुनीसाठी नवीन नियम बनले पाहिजेत

इराणचे परराष्ट्रमंत्री अब्बास अराघची म्हणाले की, युद्धानंतर होर्मुज सामुद्रधुनीसाठी नवीन नियम बनवले पाहिजेत, ज्यात इराणच्या हितांचा विचार केला जाईल. ते म्हणाले की, जहाजांची सुरक्षित वाहतूक काही विशिष्ट अटींनुसारच व्हायला हवी.

तज्ञांचे मत आहे की, इराण पुढे जाऊन परदेशात अडकलेले आपले पैसे सोडवण्याची मागणी करू शकतो किंवा या सागरी मार्गाचा वापर करणाऱ्या देशांकडून कर (टॅक्स) देखील घेऊ शकतो. गालिबाफ यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, होर्मुजची स्थिती आता पूर्वीसारखी राहणार नाही.

आता ‘युद्धानंतर काय होईल’ या प्रश्नावरही दबाव वाढत आहे. दोन दशके पाश्चात्त्य देश आणि इराण यांच्यात चर्चा सुरू होती, परंतु गेल्या महिन्यात अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हल्ला केला. या हल्ल्यात सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई यांचा मृत्यू झाला आणि देशाच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेचे मोठे नुकसान झाले.

याला प्रत्युत्तर म्हणून, इराणने जलद आणि सतत हल्ले केले. त्याने संपूर्ण प्रदेशात अमेरिकेच्या मित्र राष्ट्रांवर शेकडो क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन डागले. यामुळे आखाती देशांशी त्याचे संबंध आणखी बिघडले आणि जागतिक ऊर्जा बाजारावरही परिणाम झाला, विशेषतः होर्मुजच्या सामुद्रधुनीतील जहाजांवरील हल्ल्यांमुळे.

इराणला दबावाचे रूपांतर आपल्या फायद्यात करायचे आहे

मध्यपूर्वेशी संबंधित प्रकरणांच्या तज्ज्ञ सिना तूस्सी यांनी CNN ला सांगितले की, इराणला सध्या असलेला दबाव नंतर आपल्या फायद्यात बदलता यावा अशी इच्छा आहे. त्याला अशी परिस्थिती हवी आहे जिथे त्याला एकटे पाडण्याचा किंवा संपवण्याचा प्रयत्न केला जाणार नाही, तर त्याला प्रदेशाच्या स्थिरतेचा एक महत्त्वाचा भाग मानले जाईल.

अमेरिकेचे संरक्षण मंत्री पीट हेगसेथ यांनी मंगळवारी सांगितले की, इराण युद्ध हरत आहे. ट्रम्प यांनी असेही म्हटले की, इराणची सेना जवळपास संपली आहे आणि त्याचे नेते जवळपास प्रत्येक स्तरावर संपवले गेले आहेत.

त्यांनी असेही म्हटले की, इराणने पुन्हा कधीही अमेरिका, त्याचे सहयोगी किंवा जगाला धमकी देऊ नये. पण याच्या काही तासांनंतर इराणने 61व्यांदा हल्ला केला, ज्यात इस्रायलमध्ये एका जोडप्याचा मृत्यू झाला.

तज्ज्ञ म्हणाले- इराण जिंकत नाहीये, त्याला जिंकण्याची गरजही नाही

जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठाच्या प्राध्यापिका नारगिस बाजोगली यांचे म्हणणे आहे की, पारंपरिक युद्धाच्या हिशोबाने इराण जिंकत नाहीये, पण त्याला त्याच प्रकारे जिंकण्याची गरजही नाही. त्याची रणनीती वेगळी आहे.

इराण एक वेगळी रणनीती अवलंबत आहे, ज्यात त्याला युद्ध इतके महागडे बनवायचे आहे की समोरचा देश ते सुरू ठेवू शकणार नाही.

त्यांचे म्हणणे आहे की, अमेरिका आणि आखाती देश दीर्घकाळ तेल व्यापारातील अडथळे आणि वाढत्या किमती सहन करू शकत नाहीत. एका वेळी ते म्हणतील की आता खूप झाले आणि हेच दडपण इराण निर्माण करू इच्छितो.

इराणने आधीच अशा परिस्थितीसाठी तयारी केली होती. रिव्होल्यूशनरी गार्ड (IRGC) ने असे नियोजन केले होते की मोठे हल्ले झाल्यास लहान-लहान युनिट्स वेगवेगळ्या ठिकाणांहून काम करू शकतील.

जुने अधिकारी मृत, नवीन अधिकारी निर्णय घेत आहेत

इराण म्हणतो की तो केवळ अमेरिकेच्या हितांना लक्ष्य करत आहे, परंतु त्याच्या हल्ल्यांमध्ये ओमान, यूएई, बहरीन, कुवेत, कतार, इराक आणि सौदी अरेबियामधील हॉटेल्स, विमानतळ, उंच इमारती आणि ऊर्जा सुविधांनाही फटका बसला आहे.

यावरून हे स्पष्ट होते की इराणला या प्रदेशात नवीन शक्ती संतुलन निर्माण करायचे आहे आणि भविष्यात आपल्यावरील हल्ले रोखण्यासाठी भीती निर्माण करायची आहे.

तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की आता IRGC मध्ये नवीन पिढीचे कमांडर पुढे आले आहेत, जे पूर्वीच्या नेत्यांच्या मृत्यूनंतर उदयास आले आहेत. या नवीन नेत्यांनी इराक आणि सीरियामध्ये इराणच्या सामर्थ्याचा वापर होताना पाहिला आहे आणि त्याच आधारावर ते निर्णय घेत आहेत.

इराणची रणनीती आता अशी आहे की, त्याने आपली स्थिरता संपूर्ण प्रदेशाच्या स्थिरतेशी जोडावी. म्हणजे, जर इराण अस्थिर झाला, तर संपूर्ण आखाती प्रदेशही अस्थिर होऊ शकतो.

अलीकडच्या काळात जहाजांवरील हल्ले आणि तेल बाजारातील चढ-उतारांनी दाखवून दिले आहे की इराणकडे दबाव निर्माण करण्याची मजबूत साधने आहेत. इराणच्या लष्कराच्या प्रवक्त्याने दावा केला की, मध्य पूर्वेतील अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील व्यवस्था आता संपुष्टात आली आहे.

‘आखाती देश इस्रायलच्या आणखी जवळ येऊ शकतात’

तथापि, इराणची ही रणनीती यशस्वी होईल की नाही हे स्पष्ट नाही. आतापर्यंत बहुतेक आखाती देश या युद्धात थेट सहभागी झालेले नाहीत, जरी त्यांच्यावर हल्ले झाले आहेत.

अशा परिस्थितीत, अनेक देशांनी स्पष्ट केले आहे की ते अमेरिका आणि इस्रायलसोबतचे आपले संबंध आणखी मजबूत करतील.

UAE च्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने CNN ला सांगितले की, आखाती देशांमध्ये इराणला सर्वात मोठा धोका मानले जाते आणि ही विचारसरणी येत्या अनेक दशकांपर्यंत बदलणार नाही.

त्यांनी असेही सांगितले की, UAE होर्मुज (समुद्रधुनी) खुली ठेवण्यासाठी कोणत्याही आघाडीत सामील होऊ शकते. त्यांचे मत आहे की, इराणची रणनीती गैरसमजांवर आधारित आहे आणि युद्धानंतर आखाती देश इस्रायलच्या आणखी जवळ येऊ शकतात.

UAE च्या एका मंत्र्याने सांगितले की, त्यांच्या देशावर हल्ला झाला तरीही अमेरिका आणि इस्रायलसोबतच्या त्यांच्या संबंधांवर कोणताही परिणाम होणार नाही. त्यांनी सांगितले की, अमेरिकेसोबतचे त्यांचे संबंध दीर्घकाळापासून आहेत आणि ते विश्वासावर आधारित आहेत, जे संकटाच्या वेळीही तुटणार नाहीत.