महिलांमध्ये मासिक पाळी किंवा रजोनिवृत्तीदरम्यान मूड स्विंग्स, थकवा आणि उदासी सामान्य आहे. पण फार कमी लोकांना हे माहीत आहे की पुरुषांनाही या समस्या येतात. या सगळ्यासाठी आपले हार्मोन्स जबाबदार असतात. फरक फक्त इतकाच आहे की पुरुषांमधील हे बदल अनेकदा दुर्लक्षित केले जातात.

हार्मोन्स शरीरातील प्रत्येक महत्त्वाच्या कार्यावर नियंत्रण ठेवतात. म्हणून त्यांचे संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे. याचा परिणाम शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर होतो.

म्हणून आज पुरुषांच्या ‘हार्मोनल असंतुलना’बद्दल बोलणार आहोत. यासोबतच जाणून घेऊया की-

तज्ज्ञ- डॉ. साकेत कांत, वरिष्ठ सल्लागार, एंडोक्रोनोलॉजी, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली

प्रश्न- हार्मोनल असंतुलन म्हणजे काय?

उत्तर- हार्मोनल असंतुलन म्हणजे अशी स्थिती, जेव्हा शरीरातील हार्मोन्सची पातळी सामान्यपेक्षा कमी किंवा जास्त होते. हार्मोन्स शरीराच्या अनेक महत्त्वाच्या कार्यांसाठी आवश्यक असतात. ते चयापचय (मेटाबॉलिझम), मनःस्थिती (मूड), झोप, प्रजननक्षमता (फर्टिलिटी) आणि वाढ नियंत्रित करतात. असंतुलन झाल्यास थकवा, वजनात बदल, मुरुम किंवा मूड स्विंग्स यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.

सामान्यतः हे बदल खराब जीवनशैली, ताणतणाव, थायरॉईडच्या समस्या किंवा वाढत्या वयामुळे दिसून येतात.

प्रश्न- मासिक पाळी आणि रजोनिवृत्तीमुळे महिलांच्या शरीरात अनेकदा हार्मोनल असंतुलन होते. पण महिलांप्रमाणे पुरुषांमध्येही हार्मोनल असंतुलन होऊ शकते का?

उत्तर- होय, पण दोघांची कारणे आणि लक्षणे वेगवेगळी असू शकतात. पुरुषांमध्ये मुख्य हार्मोन टेस्टोस्टेरॉन असतो, जो वाढत्या वयामुळे, तणावामुळे, खराब जीवनशैलीमुळे, लठ्ठपणामुळे किंवा काही आजारांमुळे कमी होऊ शकतो.

यामुळे थकवा, स्नायूंचा क्षय, कमी लैंगिक इच्छा, मूड स्विंग्स आणि झोपेच्या समस्यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.

प्रश्न- पुरुषांच्या शरीरात कोणते प्रभावी हार्मोन्स असतात, ज्यांचे असंतुलन होऊ शकते?

उत्तर- पुरुषांच्या शरीरातील मुख्य प्रभावी हार्मोन टेस्टोस्टेरॉन असतो, जो स्नायू आणि हाडांच्या मजबुतीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. तो लैंगिक इच्छा आणि शुक्राणूंच्या निर्मितीवरही नियंत्रण ठेवतो. याव्यतिरिक्त-

‘इन्सुलिन हार्मोन’- रक्तातील साखर नियंत्रित करतो.

‘थायरॉईड हार्मोन’- चयापचय नियंत्रित करतो.

‘कॉर्टिसोल हार्मोन’- तणावावर प्रक्रिया करतो.

‘ग्रोथ हार्मोन्स’- शारीरिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

या हार्मोन्सच्या असंतुलनामुळे थकवा, वजनात चढ-उतार, मूड स्विंग्ज, अशक्तपणा, झोपेची कमतरता आणि लैंगिक आरोग्याशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात. निरोगी जीवनशैली आणि वेळेवर तपासणी करून ते संतुलित ठेवता येतात.

प्रश्न- पुरुषांमध्ये कोणत्या लक्षणांवरून शरीरात हार्मोनल असंतुलन आहे हे कळते?

उत्तर- पुरुषांमध्ये हार्मोनल असंतुलनामुळे अनेकदा थकवा, मूड स्विंग्ज यांसारखी लक्षणे दिसतात. याची सर्व लक्षणे ग्राफिकमध्ये पहा-

प्रश्न- जर एखाद्याला सतत थकवा जाणवत असेल तर ते हार्मोन्सच्या बिघाडाचे लक्षण असू शकते का?

उत्तर- होय, सतत थकवा जाणवणे हे हार्मोन्सच्या असंतुलनाचे लक्षण असू शकते, पण हे एकमेव कारण नसते. टेस्टोस्टेरॉन, थायरॉइड आणि कोर्टिसोल (स्ट्रेस हार्मोन) आपली ऊर्जा, चयापचय (मेटाबॉलिझम) आणि झोप नियंत्रित करतात.

यांच्या असंतुलनामुळे थकवा जाणवू शकतो. तथापि, ॲनिमिया, अपुरी झोप, ताण किंवा खराब आहार देखील याची कारणे असू शकतात. म्हणून, जर थकवा दीर्घकाळ टिकून राहिला आणि त्यासोबत इतर लक्षणेही दिसली, तर रक्त तपासणी करून योग्य कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न- मूड स्विंग आणि रागाचा हार्मोनल असंतुलनाशी काय संबंध आहे?

उत्तर- मूड स्विंग आणि राग देखील हार्मोनल असंतुलनाशी संबंधित असू शकतात, कारण हार्मोन्स मेंदूतील रासायनिक सिग्नल आणि भावना नियंत्रित करतात. टेस्टोस्टेरॉन, कोर्टिसोल आणि थायरॉइड हार्मोन्समध्ये बिघाड झाल्यास चिडचिडेपणा, राग किंवा अस्वस्थता वाढू शकते.

विशेषतः, कोर्टिसोल दीर्घकाळ जास्त राहिल्यास मनःस्थिती अस्थिर होते. याशिवाय, झोपेची कमतरता आणि ताणतणाव देखील हार्मोन्सवर परिणाम करतात, ज्यामुळे ही समस्या वाढते. म्हणून, अशी लक्षणे सतत दिसत असल्यास जीवनशैली सुधारणे आणि गरज पडल्यास तपासणी करणे आवश्यक आहे.

प्रश्न- वयानुसार टेस्टोस्टेरॉन कमी होणे सामान्य आहे का? या हार्मोनच्या कमतरतेमुळे शरीरात कोणती लक्षणे दिसतात? कोणत्या प्रकारच्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात?

उत्तर- होय, वाढत्या वयानुसार टेस्टोस्टेरॉनची पातळी हळूहळू कमी होणे ही एक सामान्य जैविक प्रक्रिया आहे. याला ‘अँड्रोपॉज’ म्हणतात. साधारणपणे 30-40 वर्षांनंतर याची पातळी कमी होणे सामान्य आहे. याच्या कमतरतेमुळे काही लक्षणे दिसतात. जसे की-

दीर्घकाळ कमतरता राहिल्यास हाडे कमकुवत होणे (ऑस्टियोपोरोसिस), चयापचय मंदावणे आणि हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम होणे यासारख्या समस्या देखील उद्भवू शकतात. योग्य जीवनशैली आणि वेळेवर तपासणी करून यावर नियंत्रण मिळवता येते.

प्रश्न- वेस्ट फॅट (कंबरेवरील चरबी) आणि स्नायूंच्या नुकसानीचा हार्मोनल असंतुलनाशी काय संबंध आहे?

उत्तर- यांच्यात खोलवर संबंध आहे. टेस्टोस्टेरॉन स्नायू तयार करण्यास आणि चरबी नियंत्रणात मदत करते, तर इन्सुलिन आणि कोर्टिसोल चरबी साठवणुकीवर परिणाम करतात. टेस्टोस्टेरॉन कमी झाल्यावर स्नायू कमी होऊ लागतात आणि चरबी (विशेषतः पोटाभोवती) वाढू लागते.

त्याचबरोबर, उच्च कोर्टिसोल आणि इन्सुलिन रेझिस्टन्स देखील कंबरेवरील चरबी वाढवतात. ही स्थिती चयापचय क्रिया (मेटाबॉलिज्म) मंद करते, ज्यामुळे वजन कमी करणे कठीण होते. म्हणून, संतुलित आहार, व्यायाम आणि तणाव नियंत्रणाने हार्मोनल संतुलन राखले जाते.

प्रश्न- तणावामुळे हार्मोन्सचे संतुलन बिघडू शकते का?

उत्तर- होय, तणावामुळे हार्मोन्सचे संतुलन बिघडू शकते. तणावाच्या स्थितीत शरीर जास्त प्रमाणात कोर्टिसोल तयार करू लागते. दीर्घकाळ उच्च कोर्टिसोल राहिल्यास टेस्टोस्टेरॉन, इन्सुलिन आणि थायरॉईड हार्मोन्सचे संतुलन प्रभावित होऊ शकते.

प्रश्न- हार्मोन चाचणी कधी करावी? यासाठी कोणत्या रक्त चाचण्या आवश्यक आहेत?

उत्तर- अशा प्रकारची लक्षणे दिसल्यास हार्मोन्सची तपासणी करून घ्यावी-

सामान्यतः रक्त तपासणीमध्ये थायरॉईड प्रोफाइल (TSH, T3, T4), टेस्टोस्टेरॉन, कोर्टिसोल आणि इन्सुलिनची तपासणी केली जाते. डॉक्टर लक्षणे आणि गरजेनुसार या चाचण्या करण्यास सांगू शकतात-

प्रश्न- कोणत्या लक्षणांमध्ये हार्मोन थेरपी गरजेची असते?

उत्तर- हार्मोन थेरपी कधी गरजेची असू शकते-

प्रश्न- हार्मोन असंतुलनाचा आपल्या जीवनशैलीशी काही संबंध आहे का?

उत्तर- होय, हार्मोन असंतुलनाचा जीवनशैलीशी थेट संबंध आहे-

प्रश्न- शरीरातील हार्मोन संतुलन राखण्यासाठी जीवनशैलीत कोणते बदल करावेत?

उत्तर- हार्मोनल संतुलन राखण्यासाठी जीवनशैलीत काही सुधारणा करणे आवश्यक आहे.