रात्रीचा अंधार, गाढ झोप आणि पापण्यांखाली वेगाने इकडे-तिकडे फिरणाऱ्या बाहुल्या. हे दृश्य एखाद्या चित्रपटाचे नाही, तर तुमच्या मेंदूच्या त्या ‘कार्यशाळे’चे आहे, जिथे तुमच्या दिवसभरातील जटिल समस्यांवर उपाय तयार केले जात आहेत. अनेकदा आपण कठीण प्रश्नांवर डोके खाजवतो, पण दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठताच त्याचे उत्तर ‘जादू’सारखे समोर येते. ‘न्यूरोसायन्स ऑफ कॉन्शियसनेस’मध्ये प्रकाशित संशोधनानुसार, स्वप्न पाहणे आपली सर्जनशीलता आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता अनेक पटींनी वाढवते. नॉर्थवेस्टर्न युनिव्हर्सिटीचे संशोधक केन पेलर आणि करेन कोन्कोली यांनी स्वप्नांवर विशेष अभ्यास केला. त्यांना आढळले की जे लोक आपल्या अडचणींबद्दल स्वप्न पाहतात, ते दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्या सोडवण्यात इतरांपेक्षा अधिक यशस्वी होतात. संशोधकांनुसार याची दोन कारणे आहेत- चुकीचा मार्ग विसरणे जागे असताना आपला मेंदू अनेकदा एकाच पद्धतीने समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करण्यात अडकतो. झोपेदरम्यान मेंदू ते चुकीचे मार्ग विसरून नवीन आणि योग्य मार्गांचा शोध घेतो. एकाच वेळी अनेक पैलूंनी विचार जागे असताना आपण एका वेळी एकाच गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करतो. स्वप्नांमध्ये आपले अचेतन मन एकाच वेळी 10 वेगवेगळ्या दिशांनी किंवा मार्गांनी विचार करू शकते. स्वप्नांवर नियंत्रण ठेवू शकतो संशोधनात ‘ल्यूसिड ड्रीमर्स’ (ज्यांना आपण स्वप्न पाहत आहोत हे माहीत असते असे लोक) यांच्यावरही प्रयोग करण्यात आले. शास्त्रज्ञांना असे आढळले की ल्यूसिड ड्रीमर्सच्या तुलनेत ‘सामान्य स्वप्ने’ पाहणारे लोक कोडी सोडवण्यात अधिक यशस्वी ठरले. याचे कारण असे की, ल्यूसिड ड्रीममध्येही आपण जागे असल्याप्रमाणेच ‘तार्किक’ (logical) असण्याचा प्रयत्न करतो, तर सामान्य स्वप्नांमध्ये मेंदू पूर्णपणे स्वतंत्र आणि प्रचंड सर्जनशील असतो. एमआयटीचे प्राध्यापक रॉबर्ट स्टिकगोल्ड म्हणतात, ‘स्वप्नांचा प्रभाव फक्त जागे झाल्यानंतर काही मिनिटांपर्यंतच राहत नाही. जर तुम्ही एखाद्या विषयावर स्वप्न पाहिले असेल, तर त्याचा सकारात्मक आणि रचनात्मक परिणाम तुमच्या मेंदूवर पुढील एका आठवड्यापर्यंत राहू शकतो. आता स्वप्नांवर नियंत्रण मिळवण्यावर काम सुरू आहे.’ महत्त्वाची गोष्ट: स्वप्नांचा उपयोग गुंतागुंत सोडवण्यासाठी करता येतो संशोधकानुसार, स्वप्नांचा वापर उपाय शोधण्यासाठी करता येतो – संकेत किंवा चिंतन तंत्र: झोपण्यापूर्वी लगेच त्या समस्या किंवा कोड्याबद्दल ५-१० मिनिटे विचार करा, जे तुम्हाला सोडवायचे आहे. ध्वनी संकेत: संशोधनादरम्यान कोडे सोडवताना एक विशिष्ट धून वाजवली गेली, जी झोपताना पुन्हा ऐकवल्यावर मेंदूला त्याच कोड्याचे स्वप्न पडले. ड्रीम इंजिनिअरिंग: भविष्यात अशी तंत्रज्ञान येऊ शकते, ज्यामुळे स्वप्नांशी ‘संवाद’ साधता येईल. २०२१ मध्ये असा प्रयोग झोपलेल्या व्यक्तीवर करण्यात आला होता.
Source link
