अमेरिका, इस्रायल आणि इराणमध्ये सुरू असलेल्या युद्धामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीजवळ असलेल्या खार्ग बेटाचे महत्त्व अचानक वाढले आहे. काही मीडिया रिपोर्ट्समध्ये दावा करण्यात आला आहे की ट्रम्प सरकार या बेटावर कब्जा करण्यासाठी लष्करी पर्यायांवर विचार करत आहे, कारण हे इराणच्या तेल कमाईचे सर्वात मोठे केंद्र मानले जाते. खरेतर, इराणच्या सुमारे 80 ते 90% कच्च्या तेलाची निर्यात याच बेटावरून होते. येथे मोठे तेल टर्मिनल, पाइपलाइन, स्टोरेज टँक आणि जहाजांमध्ये तेल भरण्याची सुविधा उपलब्ध आहे. या टर्मिनलमधून दररोज सुमारे 70 लाख बॅरलपर्यंत तेल जहाजांमध्ये भरले जाऊ शकते. 1960 च्या दशकात परदेशी गुंतवणुकीनंतर या ठिकाणाला मोठे तेल निर्यात केंद्र म्हणून विकसित करण्यात आले होते आणि तेव्हापासून हे इराणच्या तेल पुरवठ्याचा कणा बनले आहे. हडसन इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ फेलो मायकल डोरान म्हणाले की, ट्रम्प सरकारला युद्धानंतरही इराणची संपूर्ण अर्थव्यवस्था उद्ध्वस्त करायची नाही. त्यामुळे काही महत्त्वाच्या ठिकाणांवर हल्ला न करणे ही अमेरिकेची जुनी ‘रेड लाईन’ राहिली आहे. डोरान यांच्या मते, जर या ठिकाणांवर हल्ला झाला, तर इराण मोठ्या प्रमाणावर प्रत्युत्तर देऊ शकतो, ज्यामुळे तिसऱ्या महायुद्धासारखी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. युद्धादरम्यानही तेल निर्यात सुरूच अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या अनेक लष्करी तळांना आणि अणु सुविधांना लक्ष्य केले आहे, परंतु खार्ग बेटावर अद्याप हल्ला झालेला नाही. सॅटेलाइट डेटा आणि जहाजांवर लक्ष ठेवणाऱ्या कंपन्यांनुसार, युद्ध सुरू असूनही इराण येथून सातत्याने तेल निर्यात करत आहे. अहवालानुसार, 28 फेब्रुवारीपासून आतापर्यंत सुमारे 1.2 कोटी बॅरलपेक्षा जास्त तेल टँकरद्वारे बाहेर पाठवले गेले आहे. वास्तविक आकडेवारी यापेक्षा जास्त असू शकते कारण इराणची अनेक जहाजे त्यांची ट्रॅकिंग सिस्टम बंद करून प्रवास करतात. डार्क फ्लीटमधून पाठवले जात आहे तेल इराण अनेकदा अशा टँकरचा वापर करतो ज्यांना डार्क फ्लीट म्हटले जाते. ही जहाजे त्यांची लोकेशन दाखवणारी ट्रॅकिंग मशीन बंद करतात, ज्यामुळे त्यांना ट्रॅक करणे कठीण होते. खार्ग बेट इराणच्या किनाऱ्यापासून फारसच्या आखातात सुमारे 25 ते 30 किलोमीटर दूर आहे. अलीकडेच एक मोठा तेल टँकर होर्मुज सामुद्रधुनी पार करताना काही काळासाठी ट्रॅकिंगमधून गायब झाला होता आणि नंतर पुन्हा दिसला. अहवालांमध्ये म्हटले आहे की ते जहाज आशियाकडे जात होते. खार्ग बेटाजवळ जगातील महत्त्वाचे तेल मार्ग खार्ग बेट होर्मुजच्या सामुद्रधुनीच्या अगदी जवळ आहे. हा जगातील सर्वात महत्त्वाच्या सागरी तेल मार्गांपैकी एक आहे. जगातील सुमारे 20% तेल याच मार्गातून जाते. जर या भागात हल्ला झाला किंवा जहाजांची वाहतूक थांबली, तर जगभरातील तेलाचा पुरवठा प्रभावित होऊ शकतो आणि किमती वेगाने वाढू शकतात. अहवालानुसार, अमेरिकन प्रशासन यावर विचार करत आहे की, जर खार्ग बेटावरील तेल टर्मिनल नष्ट केले किंवा त्यावर ताबा मिळवला, तर इराणचे सर्वात मोठे उत्पन्न थांबवले जाऊ शकते. तज्ञांचे म्हणणे आहे की, तेलाच्या विक्रीतून मिळणारे पैसे इराण सरकार आणि त्याच्या लष्करी सामर्थ्यासाठी सर्वात मोठा आर्थिक आधार आहे. जर ही कमाई थांबली, तर इराणसाठी दीर्घकाळ युद्ध सुरू ठेवणे कठीण होऊ शकते. हल्ला झाल्यास काय परिणाम होतील तज्ञांचे मत आहे की, जर खार्ग बेटावर हल्ला झाला, तर त्याचे दोन मोठे परिणाम होऊ शकतात: काही अंदाजानुसार, जर येथून पुरवठा थांबला तर तेलाची किंमत प्रति बॅरल सुमारे 10 डॉलरपर्यंत वाढू शकते. इराणची तेल उत्पादन क्षमता सध्या इराण सुमारे 33 लाख बॅरल कच्चे तेल उत्पादन करतो. याव्यतिरिक्त, सुमारे 13 लाख बॅरल कंडेन्सेट आणि इतर द्रव इंधनाचेही उत्पादन करतो. अशा प्रकारे, एकूण जागतिक ऊर्जा पुरवठ्याचा 4.5% हिस्सा इराणमधून येतो. इराणमधील मोठे तेल क्षेत्र जसे की अहवाज, मरून आणि गचसरान येथून थेट खार्ग बेटापर्यंत पाइपलाइन येतात. येथे तेल मोठ्या साठवण टाक्यांमध्ये ठेवले जाते आणि नंतर टँकर जहाजांमध्ये भरून जगातील वेगवेगळ्या देशांमध्ये पाठवले जाते. या बेटावर सुमारे 3 कोटी बॅरल तेल साठवण्याची क्षमता आहे. सध्या असा अंदाज आहे की येथे सुमारे 1.8 कोटी बॅरल तेल साठवले आहे, जे सामान्य परिस्थितीत 10 ते 12 दिवसांच्या निर्यातीइतके आहे. मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच इराणने खार्ग बेटावरून तेलाची निर्यात वेगाने वाढवली होती. 15 ते 20 फेब्रुवारी दरम्यान तेलाची निर्यात दररोज 30 लाख बॅरलपेक्षा जास्त झाली होती, जी सामान्यपेक्षा सुमारे तिप्पट होती. असे मानले जाते की इराणने युद्ध सुरू होण्यापूर्वी जास्तीत जास्त तेल बाहेर पाठवण्याचा प्रयत्न केला. इराण-इराक युद्धात या बेटावर हल्ला झाला होता खारग बेट यापूर्वीही अनेकदा धोरणात्मक चर्चेचा भाग राहिले आहे. 1979 च्या इराणमधील ओलीस संकटादरम्यान, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष जिमी कार्टर यांना या बेटावर कब्जा करण्याचा सल्ला देण्यात आला होता, परंतु त्यांनी तसे केले नाही. 1980 च्या दशकात राष्ट्राध्यक्ष रोनाल्ड रीगन यांच्या काळात अमेरिकेने इराणच्या काही इतर तेल सुविधांवर हल्ला केला होता, परंतु खारग बेटाला लक्ष्य केले नव्हते. इराण-इराक युद्धादरम्यान इराकी हल्ल्यांमध्ये या बेटावरील तेल टर्मिनलला मोठे नुकसान झाले होते, परंतु नंतर इराणने ते पुन्हा बांधले. आतापर्यंत हल्ला का केला नाही तज्ञांचे म्हणणे आहे की खारग बेटावर हल्ला केल्यास जगभरातील तेल बाजारात मोठे संकट निर्माण होऊ शकते. तेलाच्या किमती वेगाने वाढू शकतात, जहाजांची वाहतूक प्रभावित होऊ शकते आणि आखाती प्रदेशात युद्ध आणखी पसरू शकते. याच कारणामुळे अमेरिका आणि त्याचे सहयोगी देश सध्या इराणची लष्करी आणि अणु क्षमता कमकुवत करण्याच्या रणनीतीवर काम करत आहेत. त्यामुळे सध्या हे छोटे बेट थेट युद्धाचे मैदान बनले नाही, पण येत्या काळात युद्धाची दिशा ठरवण्यात याची मोठी भूमिका असू शकते.
Source link
