लेखक: शिवकांत शुक्ला5 तासांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
कल्पना करा, तुम्ही एखाद्या रेस्टॉरंटमध्ये गेला आहात. मेन्यू कार्ड उघडताच तुमची नजर ‘एक्स्ट्रा चीज बर्गर’, ‘एक्स्ट्रा चीज पिझ्झा’, ‘एक्स्ट्रा चीज सँडविच’ यांसारख्या पदार्थांवर पडते. नाव वाचताच तोंडाला पाणी सुटते आणि जास्त विचार न करता तुम्ही ‘एक्स्ट्रा चीज’ असलेला पर्याय निवडता.
चीजची चव अप्रतिम असते, त्यामुळे पिझ्झा, पास्ता, बर्गर आणि सँडविच यांसारख्या अनेक पदार्थांमध्ये याचा वापर केला जातो. काही लोक ते फक्त चवीसाठी खातात, तर काही लोक ते प्रोटीन आणि कॅल्शियमचा चांगला स्रोत मानून खातात. पण प्रश्न असा आहे की चीज खरोखरच आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे का?
चला, आज कामाची बातमी मध्ये आपण चीजबद्दल सविस्तर बोलू. तसेच जाणून घेऊया की-
- चीजमध्ये कोणते पोषक तत्व आढळतात?
- रोज चीज खाल्ल्याने आरोग्यावर काय परिणाम होतो?
- ते किती प्रमाणात खाणे आरोग्यासाठी सुरक्षित आहे?
तज्ज्ञ: डॉ. पूनम तिवारी, वरिष्ठ आहारतज्ज्ञ, डॉ. राम मनोहर लोहिया आयुर्विज्ञान संस्था, लखनऊ
प्रश्न- चीज (Cheese) काय आहे आणि ते कसे बनवले जाते?
उत्तर- चीज एक दुग्धजन्य पदार्थ आहे. ते पाळीव प्राण्यांच्या दुधापासून बनवले जाते. बनवण्याची पद्धत खालील मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- सर्वात आधी दूध हलके गरम केले जाते.
- त्यानंतर त्यात स्टार्टर कल्चर (लॅक्टिक ऍसिड बॅक्टेरिया) मिसळले जाते, जे दुधाला हलके आंबट बनवते.
- नंतर दूध घट्ट करण्यासाठी रेनेट (एक एन्झाइम) टाकले जाते. काही लोक रेनेटऐवजी लिंबाचा रस किंवा व्हिनेगर देखील मिसळतात.
- दूध घट्ट झाल्यावर ते लहान तुकड्यांमध्ये कापले जाते, जेणेकरून त्यातील ‘व्हे’ म्हणजे उरलेले पाणी वेगळे करता येईल.
- जो घन भाग उरतो, तेच ‘चीज’ असते. त्याला दाबून आकार दिला जातो.
- काही चीजला आठवडे किंवा महिने ‘एज’ केले जाते. म्हणजे त्याला काही दिवस एका विशिष्ट तापमानात ठेवले जाते, जेणेकरून त्याची चव आणि पोत विकसित होते.
प्रश्न- चीझमध्ये कोणते पोषक घटक असतात?
उत्तर- युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ ॲग्रीकल्चर (USDA) नुसार, चीझ प्रोटीन आणि कॅल्शियमचा चांगला स्रोत आहे. पण यात सॅच्युरेटेड फॅट आणि सोडियम देखील असते. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून चीझचे पौष्टिक मूल्य समजून घ्या-
प्रश्न- चीझ आणि पनीरमध्ये काय फरक आहे?
उत्तर- चीझ आणि पनीर दोन्ही दुधापासून बनतात, पण त्यांच्या बनवण्याची प्रक्रिया, चव, पोत (टेक्सचर) आणि पौष्टिक प्रोफाइलमध्ये फरक असतो.
- लिंबाचा रस किंवा व्हिनेगर वापरून पनीर दुधाला फोडून तयार केले जाते. दुधाचे शुद्धीकरण केल्यानंतर पाणी वेगळे केले जाते. जो घन भाग शिल्लक राहतो त्याला चीज म्हणतात.
- यात किण्वन (फर्मेंटेशन) किंवा एजिंगची प्रक्रिया होत नाही. त्यामुळे याची चव हलकी आणि ताजी राहते.
- तर, चीज बनवण्याची प्रक्रिया लांब आणि गुंतागुंतीची असते. यात दुधात बॅक्टेरिया किंवा रेनेट मिसळले जाते.
- यामुळे किण्वन (फर्मेंटेशन) आणि एजिंगची प्रक्रिया होते. याच कारणामुळे चीजची चव अधिक घट्ट, खारट असते. हे अनेक वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये देखील उपलब्ध असते.
- पोषणाची (न्यूट्रिशन) गोष्ट करायची झाल्यास, दोघांमध्येही प्रोटीन आणि कॅल्शियम असते. परंतु अनेक प्रकारच्या चीजमध्ये फॅट आणि सोडियमचे प्रमाण जास्त असू शकते. त्यामुळे सेवन करताना प्रमाणाची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
प्रश्न- चीजचे आरोग्यासाठी काय फायदे आहेत?
उत्तर- संतुलित प्रमाणात चीज खाल्ल्याने आरोग्यासाठी अनेक फायदे होतात. जसे की-
- यात उच्च दर्जाचे प्रोटीन असते, जे स्नायूंच्या बळकटी, वाढ आणि दुरुस्तीसाठी मदत करते.
- चीज कॅल्शियम आणि फॉस्फरसचा चांगला स्रोत आहे, ज्यामुळे हाडे आणि दात मजबूत होतात.
- यात असलेले व्हिटॅमिन B12 आणि इतर B-व्हिटॅमिन्स ऊर्जा उत्पादन आणि मज्जासंस्थेसाठी आवश्यक आहेत.
- एज्ड चीजमध्ये प्रोबायोटिक्स असतात, जे पचनसंस्था आणि आतड्यांच्या आरोग्याला मदत करतात.
- चीजमध्ये असलेले प्रोटीन आणि फॅट दीर्घकाळ पोट भरल्याची भावना देतात.
तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की चीजमध्ये फॅट आणि सोडियमचे प्रमाण जास्त असू शकते. त्यामुळे ते संतुलित प्रमाणात आणि निरोगी आहाराचा भाग बनवून खाणे चांगले आहे. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून त्याचे आरोग्य फायदे समजून घ्या-
प्रश्न- जर रोज चीज खाल्ले तर शरीरावर याचा काय परिणाम होईल?
उत्तर- रोज मर्यादित प्रमाणात चीज खाल्ल्याने शरीराला पुरेसे कॅल्शियम आणि प्रोटीन मिळते. पण जास्त प्रमाणात खाल्ल्याने काही नकारात्मक परिणाम देखील होऊ शकतात. जसे की-
- पचनाच्या समस्या उद्भवू शकतात.
- वजन वाढू शकते.
- कोलेस्ट्रॉलची पातळी वाढू शकते.
- रक्तदाबावर परिणाम होऊ शकतो.
प्रश्न- एक निरोगी व्यक्ती दिवसातून किती प्रमाणात चीज खाऊ शकते?
उत्तर- एका निरोगी व्यक्तीसाठी सुमारे 30-40 ग्रॅम (जवळपास एक स्लाइस) चीज खाणे सुरक्षित आहे. जर उच्च कोलेस्ट्रॉल, उच्च रक्तदाब किंवा लठ्ठपणा असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
प्रश्न- कोणत्या लोकांनी चीज खाऊ नये?
उत्तर- सीनियर डायटिशियन डॉ. पूनम तिवारी सांगतात की, काही लोकांनी चीज खाणे टाळावे. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून हे समजून घ्या-
प्रश्न- बाजारात मिळणारे प्रत्येक चीज आरोग्यदायी असते का?
उत्तर- नाही, बाजारात मिळणारे प्रत्येक चीज आरोग्यदायी नसते. अनेक चीज प्रोसेस्ड असतात. यामध्ये मीठ आणि सॅचुरेटेड फॅट जास्त असते. काहींमध्ये रसायने आणि प्रिझर्वेटिव्ह्ज देखील असू शकतात. त्यामुळे बाजारातून चीज खरेदी करताना घटक सूची (इंग्रीडिएंट लिस्ट) नक्की पहा.
प्रश्न- बाजारातून चीज खरेदी करताना कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी? फूड लेबलवर लिहिलेल्या कोणत्या घटकांवर लक्ष द्यावे?
उत्तर- बाजारातून चीज खरेदी करताना त्याची गुणवत्ता आणि पौष्टिक मूल्य तपासणे खूप महत्त्वाचे आहे. त्याच्या फूड लेबलवर काही गोष्टी नक्की तपासा.
- घटक चार्टमध्ये दूध, स्टार्टर कल्चर, रेनेट आणि मीठ यांसारखे मूलभूत घटक तपासा.
- घटकांची यादी खूप मोठी असल्यास, ती काळजीपूर्वक वाचा.
- उत्पादन आणि अंतिम मुदतची तारीख तपासा.
- फुगलेले किंवा फाटलेले पॅकेट असलेले चीज घेऊ नका.
- नेहमी विश्वसनीय ब्रँडकडूनच खरेदी करा.
