अमेरिकन फिगर स्केटर इलिया मालिनिन, ज्यांना जग ‘क्वाड गॉड’ म्हणते, पृथ्वीवरील एकमेव व्यक्ती आहेत जी हवेत 4.5 रोटेशनची उडी मारू शकते. डिसेंबरमध्ये तिने एका कार्यक्रमात 7 क्वाड्रुपल उड्या मारून इतिहास रचला होता. ती सलग 12 आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा जिंकली होती, पण इटली हिवाळी ऑलिम्पिकच्या अंतिम फेरीत अनेकदा पडली आणि थेट आठव्या क्रमांकावर आली. तिने कबूल केले की हा दबाव इतर कोणत्याही स्पर्धेपेक्षा पूर्णपणे वेगळा होता आणि तिच्या नसा सुन्न पडल्या होत्या. अल्पाइन स्कीयर मिकेला शिफ्रिनचीही अशीच अवस्था आहे. शिफ्रिनच्या नावावर इतिहासात सर्वाधिक 108 वर्ल्ड कप विजय नोंदवले आहेत, पण 2018 पासून तिला ऑलिम्पिक शर्यतीत एकही पदक जिंकता आलेले नाही. फ्रीस्कीइंगचे आंद्री रगेट्ली देखील 57 टक्के पोडियम रेट असूनही सलग तिसऱ्या ऑलिम्पिकमध्ये पदकाशिवाय परतले. या खेळाडूंमध्ये प्रतिभेची किंवा तयारीची कमतरता नाही, ते जगात सर्वोत्तम आहेत, तरीही हरले. मानसशास्त्रज्ञांनुसार, ही या दिग्गजांची कोणतीही शारीरिक दुर्बळता नसून, मज्जासंस्थेची (नर्वस सिस्टमची) स्वाभाविक प्रतिक्रिया आहे. जेव्हा माणूस अत्यधिक सामाजिक दबावाला सामोरे जातो, तेव्हा शरीर याला एक मोठा ‘धोका’ म्हणून पाहते. सामान्य स्पर्धांमध्ये मेंदू जिंकण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. पण ऑलिम्पिकमध्ये, जिथे ‘सार्वजनिक अपमान’ पणाला लागलेला असतो, तिथे शरीरातील कोर्टिसोलची पातळी अचानक वाढते. खेळाडूचा मेंदू जिंकण्याऐवजी पराभव टाळण्याच्या स्थितीत जातो. विज्ञानाच्या भाषेत ‘व्हेगस नर्व्ह’, जी हृदयाचे ठोके नियंत्रित करून शरीराला शांत ठेवते, दबावाखाली काम करणे कमी करते. यामुळे नियंत्रण बिघडते आणि अचूक मोटर नियंत्रण गमावले जाते. खेळाडूंनी हजारो वेळा यशस्वीरित्या वापरलेली तंत्रे, दबावाखाली असताना ते तिच्या प्रत्येक पायरीबद्दल विचार करू लागतात. याला ‘एक्सप्लिसिट मॉनिटरिंग’ म्हणतात. मेंदूची ही नियंत्रित प्रक्रिया त्यांचा नैसर्गिक प्रवाह पूर्णपणे थांबवते. या गोष्टी हे दाखवण्यासाठी पुरेसे आहेत की जगातील सर्वात मोठा मंच ऑलिम्पिक केवळ शारीरिक ताकदीचा खेळ नाही, तर जगाच्या नजरेसमोर नैसर्गिक संरक्षण प्रणालीला हरवण्याची कला देखील आहे. मेंदूच्या ‘ऑपरेटिंग सिस्टम’ची ट्रेनिंग आवश्यक आहे तीव्र दबावाचा सामना करण्यासाठी खेळाडूंना मानसिक प्रशिक्षण आवश्यक आहे. यासाठी हळू श्वासोच्छ्वास आणि बायोफीडबॅक तंत्रज्ञानाने ‘व्हेगस नर्व्ह’ला मजबूत करणे हे पहिले पाऊल आहे. याशिवाय, सरावादरम्यान थेट प्रक्षेपण करून अनोळखी प्रेक्षकांच्या रिअल-टाइम टिप्पण्यांचा सामना करणारी ‘सिम्युलेशन प्रशिक्षण’ खूप उपयुक्त ठरते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, जगाच्या नजरेला ‘धोका’ मानण्याऐवजी ‘आव्हाना’सारखे मानण्याची मानसिक सवय लावली पाहिजे.
Source link
