आजकाल दररोज कोणताही नवीन आहार किंवा नवीन ‘सुपरफूड’ ट्रेंडमध्ये असतो. सोशल मीडियावरही याच गोष्टी जास्त दिसतात. त्यामुळे आपल्या स्वयंपाकघरातील अनेक जुन्या आणि आरोग्यदायी गोष्टी हळूहळू मागे पडल्या आहेत. अशीच एक शक्तिशाली, पण कमी चर्चेत असलेली डाळ म्हणजे ‘कुलथीची डाळ’ आहे.

अमेरिकेच्या नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेसने याला भविष्यासाठी एक उत्तम आणि संभाव्य अन्न मानले आहे. ही काही नवीन गोष्ट नाही, तर हजारो वर्षांपूर्वीची डाळ आहे. कुलथी डाळ उडीद, तूर किंवा मूग इतकी प्रसिद्ध नाही. पण पोषणाच्या बाबतीत ती त्यांच्यापेक्षा कमी नाही. देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये याला कुलथी, हुराळी किंवा ‘मद्रास ग्राम’ असे म्हणतात.

ही डाळ प्रथिने आणि ऊर्जेचा उत्तम स्रोत आहे. याचा अंदाज यावरून लावता येतो की, पूर्वी ती शर्यतीत धावणाऱ्या घोड्यांना खायला दिली जात असे. जेणेकरून ते मजबूत आणि चपळ राहतील. म्हणून याला ‘हॉर्स ग्राम’ म्हणजे घोड्यांचे हरभरे असेही म्हणतात.

म्हणून आज कामाची बातमी मध्ये जाणून घेऊया की-

तज्ज्ञ: डॉ. अमृता मिश्रा, वरिष्ठ आहारतज्ज्ञ, दिल्ली

प्रश्न- कुलथी डाळ काय आहे?

उत्तर- कुलथी डाळीला हॉर्स ग्राम या नावानेही ओळखले जाते. ही एक प्रकारची डाळ आहे, जी दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये आढळते, म्हणजेच येथील हवामान ती पिकवण्यासाठी अनुकूल आहे. तिची कोरडी आणि कडक रचना तसेच चव आणि सुगंध तिला खास बनवतात. म्हणून ती अनेक पारंपरिक पदार्थांचा एक महत्त्वाचा भाग असते. कुलथी डाळ जगातील सर्वाधिक प्रथिनेयुक्त डाळींपैकी एक मानली जाते.

प्रश्न- कुलथी डाळ कुठे पिकते?

उत्तर- कुलथी डाळ भारताच्या अनेक भागांमध्ये पिकते, विशेषतः डोंगराळ आणि कोरड्या प्रदेशात. उत्तराखंड आणि हिमाचल प्रदेशात ती खूप सामान्य आहे, जिथे ती पारंपरिक पद्धतीने खाल्ली जाते. याशिवाय महाराष्ट्र, कर्नाटक, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा यांसारख्या राज्यांमध्येही कुळथाची लागवड होते. दक्षिण भारतात याला ‘हॉर्स ग्राम’ असे म्हणतात. ती पिकवण्यासाठी जास्त खत-पाण्याची गरज नसते, त्यामुळे ही डाळ ग्रामीण आणि आदिवासी भागांमध्ये दीर्घकाळापासून आहाराचा भाग राहिली आहे.

प्रश्न– कुलथी डाळीचे पौष्टिक मूल्य किती असते?

उत्तर- कुलथी डाळ पोषक तत्वांनी परिपूर्ण असते. यात प्रथिने, कर्बोदके, फायबरसोबत अनेक आवश्यक खनिजेही चांगल्या प्रमाणात असतात. 100 ग्रॅम कुलथी डाळीचे पौष्टिक मूल्य ग्राफिक्समध्ये पहा-

प्रश्न- कुलथी डाळीमध्ये कोणते जीवनसत्त्वे आणि खनिजे असतात?

उत्तर- कुलथी डाळ खनिजांनी समृद्ध असते. यात विशेषतः लोह, कॅल्शियम आणि फॉस्फरस भरपूर प्रमाणात असते. याशिवाय यात बी-कॉम्प्लेक्स जीवनसत्त्वे देखील आढळतात, जी ऊर्जा चयापचयासाठी (एनर्जी मेटाबॉलिज्म) आवश्यक आहेत. ग्राफिक पहा-

जर आपण 100 ग्रॅम कच्ची कुलथी डाळ घेतली, तर रोजच्या मिनरल गरजेचा किती भाग पूर्ण होतो, ग्राफिकमध्ये पाहा.

प्रश्न- कुलथी डाळीचे आरोग्य फायदे काय आहेत?

उत्तर- कुलथी डाळ ही पोषक तत्वांनी परिपूर्ण डाळ आहे, जी आरोग्याच्या दृष्टीने विशेष मानली जाते. त्यातील प्रथिने, फायबर आणि आवश्यक खनिजे शरीराला ताकद देण्यासोबतच अनेक रोगांपासून बचाव करण्यास मदत करतात. कुलथी डाळीचे नियमित सेवन स्नायूंची मजबूती, उत्तम पचन आणि ऊर्जा पातळी राखण्यास उपयुक्त ठरते. याच कारणामुळे तिला संतुलित आहाराचा महत्त्वाचा भाग मानले जाते.

प्रश्न- दररोज किती प्रमाणात कुलथी डाळ खावी?

उत्तर- सामान्यतः एका निरोगी प्रौढ व्यक्तीसाठी दररोज 25-30 ग्रॅम कुलथी डाळ पुरेशी मानली जाते, जी शिजल्यानंतर साधारणपणे एका लहान वाटीएवढी असते. ज्या लोकांना किडनी स्टोन, ॲसिडिटीचा त्रास आहे, त्यांनी प्रमाण आणि वारंवारता डॉक्टर किंवा पोषणतज्ञांना विचारून ठरवावी.

प्रश्न- कोणत्या आजारांमध्ये कुलथी डाळ फायदेशीर ठरू शकते?

उत्तर- कुलथी डाळीला आयुर्वेदात एक शक्तिशाली औषध मानले गेले आहे. यात अनेक पोषक तत्वे असतात, जी अनेक गंभीर आजारांमध्ये फायदेशीर ठरतात. ग्राफिकमधून समजून घेऊया की कोणत्या आजारांमध्ये कुलथी डाळ फायदेशीर ठरते-

प्रश्न- कुलथी डाळ कोणी खाऊ नये?

उत्तर- कुलथी डाळीचा गुणधर्म उष्ण असतो. त्यामुळे काही वैद्यकीय परिस्थितीत त्याचे सेवन हानिकारक ठरू शकते. ग्राफिकमधून समजून घेऊया की ही डाळ कोणी खाऊ नये-

प्रश्न- कुलथी डाळीचा आहारात कसा समावेश करावा?

उत्तर- कुलथी डाळीचा आहारात अनेक प्रकारे वापर करता येतो. ती धुवून रात्रभर भिजत ठेवा आणि नंतर प्रेशर कुकरमध्ये शिजवून साधी डाळ, सूप किंवा रसमसारखी खा.

अशा प्रकारे खाल्ल्याने ही डाळ सहज पचते. कुलथी डाळ मोड आणून भाजी किंवा सॅलडमध्येही घालता येते, तर काही ठिकाणी तिचा काढा बनवून पिण्याची परंपरा आहे. तिचे पीठ बनवून पोळी किंवा चिल्ला तयार करता येतो आणि भातासोबत खिचडीच्या रूपातही हा एक पौष्टिक पर्याय आहे. उत्तम चव आणि पोषणासाठी यात जिरे, लसूण, हिंग आणि हलक्या मसाल्यांचा तडका दिला जाऊ शकतो.