कैलाश मानसरोवर यात्रेचा 400 किलोमीटर लांब मार्ग, ज्यावर कधीकाळी भक्तांच्या पावलांचा आवाज आणि ‘हर-हर महादेव’चे जयघोष घुमत होते, आता तो संकुचित होत चालला आहे. हा मार्ग कुठे रस्ते बांधणीत कापला गेला, तर कुठे जंगलात हरवला आहे. यात्री आणि व्यापाऱ्यांच्या निवासासाठी बांधलेल्या सुमारे 500 धर्मशाळाही आता पडझडीत बदलत आहेत. कैलाश मानसरोवर यात्रा ही हिंदूंच्या प्रमुख आणि पवित्र यात्रांपैकी एक मानली जाते. रस्ते नसतानाच्या काळात संपूर्ण यात्रा पायीच केली जात होती. महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू यासह देशभरातील भाविक हल्द्वानीच्या काठगोदाम येथून अल्मोडा, बागेश्वर किंवा टनकपूर-चंपावत मार्गे पिथौरागढला पोहोचत होते. तेथून अस्कोट, धारचुला आणि गुंजी मार्गे लिपुलेख खिंडीतून तिबेट (चीन) मध्ये प्रवेश करत होते. हा मार्ग केवळ धार्मिकच नाही, तर ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसाही राहिला आहे. सांस्कृतिक तज्ज्ञांच्या मते, याचे संरक्षण व्हायला हवे, अन्यथा त्याचे अस्तित्वच संपुष्टात येईल. आता 3 मुद्द्यांमध्ये जाणून घ्या शेवटी मार्ग का आकुंचन पावत आहे… 1. रस्ता येण्यापूर्वी हाच एकमेव मार्ग होता जेव्हा कुमाऊंचा डोंगराळ प्रदेश रस्त्याने जोडलेला नव्हता, तेव्हा कैलास यात्रा पूर्णपणे पायी होत असे. सुमारे 400 किलोमीटर लांब या दुर्गम मार्गावर पर्वत, नद्या आणि घनदाट जंगल प्रवाशांची परीक्षा घेत असत. 2. रस्ते वाढले, पायी मार्ग आकुंचन पावत गेले 1960 मध्ये पिथौरागढपर्यंत रस्ता पोहोचला आणि 1970 च्या दशकात टनकपूर-तवाघाट राष्ट्रीय महामार्ग तयार झाला. प्रवासी धारचुलापर्यंत वाहनाने पोहोचू लागले, पण पुढील प्रवास पायीच होत असे. नंतर रस्ता तवाघाट आणि नंतर नजांगपर्यंत बनला. प्रत्येक नवीन रस्त्याच्या खंडामुळे पायी मार्ग लहान होत गेला. 3. 2020 नंतर पायी मार्ग इतिहास बनू लागला वर्ष 2020 मध्ये सीमा रस्ते संघटनेने (बीआरओ) रस्ता थेट लिपुलेख खिंडीपर्यंत जोडला, ज्याचे ऑनलाइन उद्घाटन तत्कालीन संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी केले. दिल्लीपासून लिपुलेखपर्यंत वाहने पोहोचू लागली आणि पारंपरिक पायी मार्गांचा वापर जवळजवळ बंद झाला. अनेक ठिकाणी रस्ते बांधकामात कापले गेले, तर काही भागांमध्ये आता फक्त खुणाच उरल्या आहेत. दानवीर जसुली देवींनी बांधल्या होत्या धर्मशाळा धारचूला येथील दारमा भागातील दातू गावच्या रहिवासी जसुली देवींनी कैलास मानसरोवर यात्रा मार्गावर धर्मशाळा बांधल्या होत्या. पती जम्बू सिंह यांच्या निधनानंतर त्यांनी आपली अफाट संपत्ती गंगेत दान करण्याचा निर्णय घेतला, परंतु इंग्रज अधिकाऱ्यांनी त्यांना ती संपत्ती जनहितासाठी वापरण्याचा सल्ला दिला. त्यानंतर जसुली देवींनी धारचूला ते पिथौरागढ, अल्मोडा आणि काठगोदामपर्यंत धर्मशाळा बांधल्या. नेपाळमध्येही त्यांनी प्रवाशांसाठी निवासाची व्यवस्था केली. आज लोक त्यांना दानवीर जसुली देवी बुढी सौक्याणी या नावाने आठवतात. वापर बंद झाल्याने आता मोजक्याच उरल्या सुमारे 1900 च्या आसपास या यात्रा मार्गावर जवळपास 500 धर्मशाळा बांधल्या होत्या, जिथे कैलास यात्रेकरू आणि व्यापारी विश्राम करत असत. 94 वर्षीय सेवानिवृत्त शिक्षक केदार दत्त पांडे सांगतात की, त्या काळात जेव्हा रस्ता नव्हता तेव्हा संपूर्ण यात्रा पायीच होत असे. ठिकठिकाणी मुक्काम होते, याच मुक्कामांवर देशाच्या कानाकोपऱ्यातून येणारे-जाणारे प्रवासी विश्राम करत असत. रस्ता बनल्यानंतर त्यांचा वापर बंद झाला आणि आता खूप कमी धर्मशाळा सुरक्षित उरल्या आहेत. धारचूला-पिथौरागढ-टनकपूर राष्ट्रीय महामार्गावर कनालीछीना येथील सतगड गावातील धर्मशाळा अजून चांगल्या स्थितीत आहे. पिथौरागढ-चंडाक पायी मार्गावरील एका धर्मशाळेची नुकतीच महानगरपालिकेने दुरुस्ती केली आहे, तर बाकीच्या बहुतेक धर्मशाळा खंडहर बनल्या आहेत. ‘हा मार्ग केवळ रस्ता नाही, वारसा आहे’ पिथौरागढचे ज्येष्ठ पत्रकार आणि सांस्कृतिक तज्ज्ञ बद्री दत्त कसनियाल म्हणतात की, कैलास मानसरोवर यात्रा मार्गाला धार्मिक, आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आहे. हजारो भाविकांनी शतकानुशतके याच मार्गाने प्रवास केला आहे. हा मार्ग एका वारशासारखा आहे, ज्याचे जतन केले पाहिजे जेणेकरून येणाऱ्या पिढ्यांना त्याचा वारसा कळू शकेल. पाच टप्प्यांमध्ये यात्रा पूर्ण होत असे धारचूला येथील आधार शिबिरातून वाहनाने नजंगपर्यंत पोहोचल्यानंतर यात्री मालपामार्गे बुंदीला जात असत. येथे मुक्काम केल्यानंतर यात्रा छियालेख, गर्ब्यांगमार्गे गुंजीला पोहोचत असे, जिथे दोन दिवस थांबून वैद्यकीय तपासणी केली जात असे. परवानगी मिळाल्यावर यात्री कालापाणी आणि त्यानंतर अंतिम टप्पा असलेल्या नाविढांगला पोहोचत असत. येथून लिपुलेख पार केल्यानंतर भारतीय सुरक्षा दल यात्रेकरूंना चीनच्या अधिकाऱ्यांच्या स्वाधीन करत असे. 1962 च्या युद्धापर्यंत कोणतीही बंदी नव्हती सन 1962 पर्यंत कैलास मानसरोवर यात्रेवर कोणतीही बंदी नव्हती. भारतातून हजारो भाविक या यात्रेला जात असत आणि तिबेटमधील तकलाकोट व भारतातील गुंजी मंडईंदरम्यान व्यापारही होत असे. भारत-चीन युद्धानंतर यात्रा आणि व्यापार बंद झाले. सन 1981 मध्ये यात्रा पुन्हा सुरू झाली आणि 1992 मध्ये भारत-चीन व्यापारही पूर्ववत झाला.
Source link
