टेथिस महासागर: आशिया खंडाची आजची जटिल रचना ही केवळ जवळच्या भूगर्भीय धडका नाहीत, तर करोडो वर्षांपूर्वी हरवलेल्या टेथिस महासमुद्राचा परिणाम आहे. यासंदर्भातील एक नवा अभ्यास समोर आलाय. ज्यामुळे सर्वांनाच आश्चर्याचा धक्का बसलाय. अभ्यासानुसार टेथिस हा समुद्र हिमालयाच्या उदयापूर्वीच एशियाच्या भूभागाला आकार देत होता. ऑस्ट्रेलियातील एडिलेड विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांनी हे संशोधन केले आहे. काय आहे या संशोधनाचे वेगळेपण? सविस्तर जाणून घेऊया.

मेसोजोइक आणि सेनोजोइक काळात हा विशाल समुद्र महाद्वीपीय पट्ट्यांमध्ये पसरलेला होता. जेव्हा हा समुद्र हळूहळू बंद झाला तेव्हा त्याच्या भूकंपीय शक्तींनी दूरवरच्या भागात प्राचीन भंगरेषा पुन्हा जागृत केल्या आणि नव्या पर्वतरांगा उभ्या केल्या. उदाहरणार्थ आजचे कझाकस्तान, उझबेकिस्तान आणि पश्चिम चीन हे भाग याच प्रभावाने उंचावले. पृथ्वीच्या विविध भागांतील प्रक्रिया किती जोडलेल्या आहेत, ज्यात समुद्री क्रियांचा प्रभाव हजारो किलोमीटर दूरच्या खंडांतही दिसतो.

हिमालयापूर्वीची आशियाची स्थिती

हिमालयाच्या निर्मितीपूर्वी मध्य आशिया हा पहाडी प्रदेश होता. जिथे डायनोसॉर फिरत असावेत. अभ्यासानुसार, क्रेटेशियस काळात हा भाग अमेरिकेच्या पश्चिम भागातील डोंगर-खोरे सारखे दिसत असावा. आज हे प्रदेश मुख्यतः भारत आणि युरेशिया पट्ट्यांच्या टक्कराने तयार झाले आहेत पण टेथिस समुद्रातील पट्ट्यांच्या खाली जाण्याच्या प्रक्रियेमुळे (सबडक्शन आणि रोल-बॅक) जुन्या जोडणीच्या भागात पुन्हा हालचाली झाल्या. यामुळे हिमालयाच्या टक्कर क्षेत्रापासून दूरवर समांतर पर्वतरांगा उभ्या राहिल्या. शास्त्रज्ञ सॅम बून यांच्या मते, मध्य एशियातील काही लहान काळातील पण महत्त्वाच्या पर्वत निर्मिती घटना या दूरच्या समुद्राच्या गतिविधींशी जोडल्या जाऊ शकतात. हे सिद्ध करते की पृथ्वीच्या इतिहासात हरवलेले समुद्र आजच्या भूभागाच्या रचनेत मोठी भूमिका बजावतात.

पूर्वीच्या कल्पनांना आव्हान

मध्य एशियाची असमतोल रचना ही हवामान बदल, मॅंटलच्या हालचाली आणि स्थानिक पट्ट्यांच्या धडकांचा परिणाम आहे, असा पूर्वी भूशास्त्रज्ञांचा विश्वास होता. पण नव्या संशोधनात याच्या विरोधाभासी मत तयार झालंय. शास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, गेल्या 25 कोटी वर्षांत हवामान बदल आणि मॅंटल प्रक्रियांचा प्रभाव फार मर्यादित राहिला. हे भाग दीर्घकाळ कोरडे आणि शुष्क राहिले. त्याऐवजी दूरच्या भूकंपीय बदलांनी जुन्या भूगर्भीय जोडण्या सक्रिय केल्या आणि खोरे-डोंगरांचे जाळे तयार केले. आजचा मध्य एशिया मुख्यतः पट्ट्यांच्या टक्कराने बनला, पण पूर्वीही हे भाग उंच होते. हे निष्कर्ष पृथ्वीच्या प्रणालींमध्ये दूरच्या घटनांचा किती मोठा प्रभाव असतो हे दाखवतात, असे स्टाइन ग्लोरी यांनी सांगितले.

पृथ्वीची ‘थर्मल स्मृती’

संशोधकांनी थर्मोक्रोनोलॉजी पद्धतीचा वापर करून डोंगर उंचावणे आणि खडकांच्या क्षरण प्रक्रियेदरम्यान खडक कसे थंड होतात याचा अभ्यास केला. याला पृथ्वीची ‘उष्ण स्मृती’ म्हणता येईल. मॉडेल्सद्वारे दाखवले की, खडक पृष्ठभागाकडे येताना थंड होतात. हे डेटा टेथिस समुद्राच्या विकास, प्राचीन पावसाच्या नमुन्यांसह आणि मॅंटल हालचालीच्या मॉडेल्ससोबत जोडून विश्लेषण केले. शेकडो उष्ण डेटा एकत्र करून नवे नमुने शोधले, जे वैयक्तिक अभ्यासात दिसत नव्हते. यामुळे सिद्ध झाले की खडकांमध्ये प्राचीन भूकंपीय घटनांची स्मृती जतन होते. हे तंत्र केवळ एशियासाठी नाही, तर जगातील इतर रहस्यमयी घटनांसाठीही उपयुक्त आहे.

भविष्यातील संशोधन

हे संशोधन मध्य आशियापुरते मर्यादित नाही. शास्त्रज्ञ आता याच पद्धतीने ऑस्ट्रेलिया आणि अंटार्क्टिकाच्या वेगळे होण्यासारख्या रहस्यांचा अभ्यास करत आहेत. करोडो वर्षांपूर्वी ऑस्ट्रेलिया अंटार्क्टिकापासून वेगळा झाला, पण त्यांच्या उष्ण नोंदीत हे स्पष्ट दिसत नाही. सॅम बून यांच्या मते, जगात अनेक भाग आहेत जिथे पर्वत निर्मिती किंवा खंड वेगळे होण्याचे कारण आणि वेळ अजून अस्पष्ट आहे. हे अभ्यास दाखवते की विलुप्त झालेले समुद्र आजच्या खंड आणि डोंगरांच्या रचनेत निर्णायक भूमिका घेतात. टेथिसची ‘अदृश्य वारसा’ एशियाच्या भूगर्भीय ओळखीला समजण्यासाठी एक मोठे पाऊल आहे, आणि हे भूविज्ञानाच्या क्षेत्रात नवे मार्ग उघडत आहे.