आज जया एकादशी आहे. काही प्रादेशिक परंपरांमध्ये याला भीष्म एकादशी असेही म्हणतात. अशी मान्यता आहे की सूर्याच्या उत्तरायणानंतर पितामह भीष्मांनी याच दिवशी देह त्याग करण्याचा पूर्ण निश्चय केला होता. माघ महिन्यातील या एकादशीचे महत्त्व पद्म पुराणात सांगितले आहे. भविष्य पुराणात श्रीकृष्ण आणि युधिष्ठिर यांच्या संवादात या एकादशीचा उल्लेख आहे. स्कंद पुराणातही जया एकादशी व्रताचे नियम आणि व्रत करण्याचे फळ सांगितले आहे. भविष्योत्तर पुराणात लिहिले आहे की, जेव्हा युधिष्ठिराने माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीचे फळ आणि विधीबद्दल विचारले, तेव्हा श्रीकृष्णाने त्यांना या एकादशीची कथा आणि विधी सांगितला. श्रीकृष्णाने याला पाप्यांची पापे दूर करणारी आणि मुक्ती देणारी एकादशी म्हटले आहे. सर्वात आधी श्रीकृष्णानेच या एकादशीबद्दल सांगितले आहे. पद्म पुराणात सांगितलेली जया एकादशीची कथा धर्मराज युधिष्ठिराने भगवान श्रीकृष्णांना विचारले – माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीचे नाव काय आहे, तिची पद्धत काय आहे आणि ती केल्याने काय फळ मिळते?
श्रीकृष्णाने सांगितले – हिला जया एकादशी म्हणतात. ही एकादशी पुण्य देणारी आहे. ही मनुष्यांच्या सर्व पापांचा नाश करून त्याला पिशाच योनीतून मुक्ती मिळवून देते. या संदर्भात मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो. प्राचीन काळी स्वर्गातील नंदनवनात इंद्राची सभा भरली होती. तिथे माल्यवान नावाचा गंधर्व गाणे गात होता आणि पुष्पवती नावाची अप्सरा नृत्य करत होती. यावेळी दोघे एकमेकांवर मोहित झाले, ज्यामुळे त्यांच्या गाण्याची आणि नृत्याची लय बिघडली. याला इंद्राने सभेचा अपमान मानले आणि दोघांना स्वर्गातून काढून पृथ्वीवर पिशाच बनण्याचा शाप दिला. शापामुळे दोघेही हिमालयाच्या पायथ्याशी पिशाच्च बनून राहू लागले. तिथे त्यांना ना अन्न मिळत होते, ना पाणी आणि ना ते झोपू शकत होते. भूक आणि कडाक्याच्या थंडीने ते त्रस्त होते. योगायोगाने माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या एकादशीच्या दिवशी अतिशय दुःखामुळे त्यांनी दिवसभर काहीही खाल्ले नाही आणि रात्रभर थंडीमुळे जागे राहून देवाचे स्मरण करत राहिले. नकळतपणे त्यांच्याकडून जया एकादशीचे पूर्ण उपवास आणि रात्र जागरण झाले. या कठीण व्रतामुळे भगवान विष्णू प्रसन्न झाले आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळीच दोघेही पिशाच्च योनीतून बाहेर पडून आपल्या दिव्य गंधर्व आणि अप्सरेच्या रूपात परत आले. आकाशातून विमान आले आणि ते स्वर्गात पोहोचले. इंद्राने जेव्हा त्यांना पुन्हा दिव्य रूपात पाहिले, तेव्हा आश्चर्याने त्याचे कारण विचारले. माल्यवानने सांगितले की हे भगवान विष्णूच्या कृपेने आणि जया एकादशीच्या व्रतामुळे झाले. इंद्र खूप आनंदित झाले आणि त्यांना पुन्हा स्वर्गात स्थान दिले. व्रताचे फळ (फलश्रुती)
भगवान श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला सांगितले – जे लोक पूर्ण श्रद्धेने जया एकादशीचे व्रत करतात, त्यांना हजारो वर्षांच्या तपस्येसारखे फळ मिळते. जे ही कथा वाचतात किंवा ऐकतात, ते ब्रह्महत्येसारख्या पापांतून मुक्त होऊन स्वर्गाचे अधिकारी बनतात. पद्म पुराणानुसार जया एकादशी व्रत करण्याचे प्रामाणिक पद्धत
एकादशी व्रत तीन दिवसांची प्रक्रिया आहे. म्हणजे यात दशमी, एकादशी आणि द्वादशी हे तिन्ही दिवस समाविष्ट असतात. एकादशी व्रत एक दिवस आधीच सुरू होते. दशमी तिथीला सात्विक भोजन करावे. सूर्यास्तानंतर भोजन करू नये. एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि व्रत करण्याचा संकल्प घ्यावा. या दिवशी ‘निराहार’ म्हणजे भोजन न करता राहण्याचा नियम आहे. आरोग्य ठीक नसल्यास ‘फलाहार’ केला जाऊ शकतो, परंतु अन्न म्हणजे तांदूळ, गहू आणि कोणत्याही प्रकारचे धान्य खाल्ले जात नाही. दिवसभर देवाचे नामस्मरण आणि पूजा केली जाते. रात्री जागरण करत कीर्तन केले जाते. दुसऱ्या दिवशी म्हणजे द्वादशीला ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतर ‘पारण’ म्हणजे व्रत सोडले जाते.
Source link
