बजेट 2026: जानेवारी महिना संपायला येतो तसे अर्थसंकल्पाची चर्चा सुरु होते. कारण या अर्थसंकल्पाचा परिणाम सर्वसामान्य नागरिकांवर होत असतो. वस्तुंच्या किंमती, उत्पन्नावरील कर अशा अनेक गोष्टींचे निर्णय याद्वारे होतात. त्यामुळे कर्मचाऱ्यांपासून व्यावसायिकांपर्यंत साऱ्यांनाच अर्थसंकल्पाबद्दल उत्सुकता असते. वेगवेगळ्या देशात अर्थसंकल्प सादर करताना वेगवेगळ्या प्रथा असतात. अशाच एका प्रथेची सध्या चर्चा होतेय. जिथे अर्थमंत्र्यांच्या शूजवरुन अर्थसंकल्पाचा अंदाज लावला जातो. काय आहे ही प्रथा? सविस्तर जाणून घेऊया.
भारतात बजेटपूर्वी ‘हलवा सेरेमनी’ असते, तशीच कॅनडात अर्थमंत्री बजेट दिवशी नवीन जोडे घालून संसदेत येतात. कॅनडामध्ये बजेट दिवस फक्त आकडेवारी आणि करांच्या फाइल्सपुरता मर्यादित नसतो. तिथे एक अनोखी प्रथा आहे. जिला ‘बजेट शूज’ म्हणतात. ही परंपरा जगभरातील लोकांचे लक्ष वेधते. हे जोडे सरकारच्या आर्थिक धोरणांचे प्रतीक मानले जातात. ही प्रथा म्हणजे लिखित नियम नाही, पण दशकांपासून चालू आहे.
परंपरेचा उगम कसा झाला?
या प्रथेचा इतिहास इतिहासकारांमध्ये वादग्रस्त आहे. पण 1954 मध्ये तत्कालिन अर्थमंत्री वॉल्टर हॅरिस यांनी ही सुरुवात केल्याचे बहुतेकांचे मत आहे. त्यावेळी माध्यमांनी याला खूप प्रसिद्धी दिली. 1966 मध्ये मिशेल शार्प यांनी ही प्रथा अधिकृत केली.ही जुनी परंपरा आम्ही पाळली आणि ती मिथकातून वास्तवात बदलली. त्यानंतर जवळपास प्रत्येक वित्तमंत्री ही प्रथा पाळतो. ही सुरुवात एका छोट्या कथेपासून झाली पण आता ती बजेटचा अविभाज्य भाग असल्याचे सांगितले जाते.
शूज निवडण्याची आणि दाखवण्याची पद्धत
बजेट सादर करण्याच्या एक-दोन दिवस आधी अर्थमंत्री स्थानिक दुकानात जातात. ते माध्यमांच्या कॅमेर्‍यांसमोर नवीन जोडे निवडतात, घालतात आणि फोटो काढतात. ही फक्त फॅशन नाही, तर सरकारच्या आर्थिक दृष्टिकोनाचे सूचक असते. मंत्री हे जोडे बजेट भाषणात घालतात. ही प्रक्रिया बजेटच्या गांभीर्याला हलकाफुलका स्पर्श देते आणि लोकांना मनोरंजक वाटते.
जोड्यांच्या प्रकारांचा अर्थ काय?
निवडलेल्या जोड्यांच्या प्रकारावरून बजेटचा मूड ठरतो. चकचकीत औपचारिक लेदर जोडे असतील तर बजेट व्यावसायिक आणि कॉर्पोरेट्ससाठी अनुकूल असेल. स्वस्त किंवा टिकाऊ जोडे काटकसर आणि बचतीवर भर देतात. मुलांच्या जोड्या किंवा स्नीकर्स असतील तर कुटुंब आणि पुढच्या पिढीवर लक्ष केंद्रित आहे. कामगारांच्या बूट्स असतील तर पायाभूत सुविधा आणि मजुरांवर जोर. स्थानिक किंवा कॅनडियन बनावटीचे जोडे देशांतर्गत अर्थव्यवस्थेला प्रोत्साहन देतात. अशा प्रकारे जोडे बजेटच्या दिशेचे संकेत देतात.
मागील मंत्र्यांची उदाहरणे
1979 मध्ये जॉन क्रॉस्बी यांनी सील स्किनच्या पारंपरिक मुकलुक जोडे घातले, ज्याने खूप चर्चा झाली. जिम फ्लॅहर्टी यांनी 2011 मध्ये जुन्या जोड्यांना नवीन सोल लावले, जे पूर्वीच्या धोरणांच्या मजबुतीचे प्रतीक होते. 2015 मध्ये जो ऑलिव्हर यांनी न्यू बॅलन्स रनिंग शूज घातले, ज्यातून बजेट ‘संतुलित’ असल्याचे दर्शवले. क्रिस्टिया फ्रीलँड यांनी 2021 मध्ये स्थानिक ब्रँडचे ब्लॅक पंप्स निवडले. ज्याने देशी व्यवसायांना समर्थन दिले. यातून अर्थमंत्री आपल्या शूजद्वारे हिंट देतात,असे मानले जाते.
परंपरेचे महत्त्व
ही प्रथा ‘शुभेच्छा’ चिन्ह म्हणून काम करते आणि डिजिटल युगात फोटो ऑपॉर्च्युनिटी देते. यातून बजेटच्या गंभीर वातावरणात हलकेफुलकेपणा येतो. यात 2 बाजू मांडणारे लोक आहेत. यामुळे कॅनेडियन लोक आणि माध्यमांना मजा येते, असे म्हणतात. दुसरीकडे आर्थिक संकटात हे नाटक वाटते आणि लोकांची थट्टा केली जाते, असे टिकाकार म्हणतात. त्यामुळे अलीकडील मंत्री बजेट कसही असो साधे, स्वस्त जोडे निवडण्यावर भर देताना दिसतात. तरीही ही प्रथा कॅनडाच्या बजेटला अनोखा रंग देते आणि जगभरात चर्चेचा विषय बनलीय.
