लियारीची खरी कहाणी: नुकताच प्रदर्शित झालेला ‘धुरंधर’ हा चित्रपट चागंलाच गाजत आहे. या चित्रपटाचे काही सीन सोशल मीडियावर तुफना व्हायरल होत आहेत.  या चित्रपटात पाकिस्तानातील कराचीतील लियारी भागातील गुन्हेगारी दाखवण्यात आली आहे.  गुंडांमधील अंतर्गत संघर्ष , पोलिस कारवाया आणि भारतीय गुप्तचर यंत्रणांचा हस्तक्षेप दाखवण्यात आला आहे.  कराचीतील सर्वात दाट लोकवस्ती असलेला लियारी टाउन हा पाकिस्तानमधील सर्वात डेंडर एरिया म्हणून ओळखला जातो.  फुटबॉल आणि सामायिक संस्कृतींसाठी देखील ओळखला जातो.  ‘धुरंधर’ चित्रपटामुळे कराचीतील लियारी शहराची भयानक स्टोरी समोर आली आहे.

कराचीच्या लियारी परिसर गुन्हेगारीमुळे नेहमीच चर्चेत असतो. लियारी शहरातील सर्वात जुन्या वस्त्यांपैकी एक आहे.  कामगार, ट्रक ड्रायव्हर्स, बॉक्सर आणि फुटबॉलपटूंसाठी ओळखले जाते. मात्र, उर्वरित पाकिस्तानसाठी, 1990 आणि 2000 च्या दशकात, लियारी हे मोठ्या प्रमाणात सशस्त्र गुंडांसाठी ओळखले जाऊ लागले. लियारीला खंडणी रॅकेटचे “मिनी ब्राझील” आणि कराचीचे “वाइल्ड वेस्ट” म्हटले जात असे.

लियारीची ओळख

गेल्या सहा दशकांमध्ये मागे वळून पाहिल्यास, लियारीमध्ये एकीकडे कराचीची बंदरे चालवणारा, चॅम्पियन बॉक्सर आणि फुटबॉलपटू निर्माण करणारा आणि पाकिस्तान पीपल्स पार्टी (पीपीपी) साठी एक निष्ठावंत मतपेढी राहिलेला कामगार वर्ग आहे. दुसरीकडे, 1960 च्या दशकातील चरस व्यापारातून टोळ्यांचे जाळे उदयास आले, ज्यामुळे नंतर ड्रग्ज तस्करी, खंडणी आणि पाण्याच्या टँकरच्या नियंत्रणासाठी रक्तपात झाला.

लियारीमधील टोळीयुद्धाचा इतिहास 1960 च्या दशकापासून सुरू आहे, जेव्हा हा परिसर स्थानिक चरस व्यापाराचे प्रमुख केंद्र बनला होता. दाद मुहम्मद (दादा) आणि त्याचा भाऊ शेरू यांनी 1960 च्या दशकात चरस व्यापारात प्रवेश केला. त्यावेळी या भागात “काला नाग” नावाच्या एका अनुभवी ड्रग्ज तस्कराचे वर्चस्व होते. तोपर्यंत, चाकू आणि लहान शस्त्रांचा वापर करून टोळी संघर्षांचे वैशिष्ट्य होते. हे अनेक वर्षे चालू राहिले.

बाबू डाकूची एन्ट्री

1990 च्या दशकात, लियारीमध्ये गुन्हेगारांची एक नवीन पिढी उदयास आली. हा गट खूपच आक्रमक होता. त्यापैकी सर्वात प्रमुख म्हणजे इक्बाल (बाबू डाकू). इक्बालकडे भौतिकशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी होती. तो एका मोठ्या नेटवर्कमध्ये काम करायचा. तो ड्रग्ज आणि इतर रॅकेट चालवत होता, परंतु पोलिसांच्या आवाक्याबाहेर राहिला. त्याला अर्धांगवायू असताना अटक करण्यात आली.सरदार अब्दुल रहमान बलोच (रेहमान डकत) च्या उदयानंतर लियारीच्या राजकीय आणि गुन्हेगारी क्षेत्रात मोठा बदल झाला. तस्करीच्या जाळ्यात गुंतलेल्या कुटुंबात जन्मलेल्या रहमानने लहान वयातच गुन्हेगारी जगात प्रवेश केला. 1990 च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत त्याला हिंसाचारासाठी प्रसिद्धी मिळाली होती. त्याच्या आईच्या हत्येच्या कथेने त्याच्या भीतीला बळकटी दिली.

रहमान डकैत आणि पीपल्स अमन कमिटी

2000 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत, रेहमानने लियारीच्या बेकायदेशीर अर्थव्यवस्थेच्या मोठ्या भागांवर नियंत्रण मिळवले होते. ज्यामध्ये ड्रग्ज तस्करी, खंडणी आणि जुगार रॅकेट यांचा समावेश होता. त्याने एक वेगळी प्रतिमा देखील निर्माण केली. त्याने लहान दवाखाने, मदरसे, फुटबॉल स्पर्धा आणि शाळांना निधी दिला. यामुळे स्थानिक लोकसंख्येच्या काही भागांमध्ये रेहमानला वैधता मिळाली. रेहमानचा उदय लियारीच्या पीपीपी (पाकिस्तान पीपल्स पार्टी) वरील त्याच्या निष्ठेशी जुळला. कराचीमध्ये राजकीय स्पर्धा तीव्र होत असताना, राजकीय संरक्षणामुळे रेहमानचा मार्ग सुकर झाला. 2008 मध्ये, रेहमानने पीपल्स अमन कमिटी (पीएसी) स्थापन केली. लियारीमध्ये पीएसी समांतर सरकार म्हणून काम करत होते, जे कराचीच्या सर्वात शक्तिशाली बिगर-राज्य प्राधिकरणांपैकी एक बनले.

उजैर बलोच टोळीत सामील

लियारीच्या गुन्हेगारी क्षेत्रातील आणखी एक प्रमुख व्यक्ती म्हणजे उजैर बलोच. उजैर जान बलोच हा वाहतूक व्यवसायिक फैज मोहम्मद (मामा फैजू) यांचा मुलगा होता. 2003  मध्ये अर्शद पप्पूशी संबंधित लोकांनी फैजूचे अपहरण करून हत्या केली. जेव्हा उजैरला पोलिसांकडून न्याय मिळाला नाही, तेव्हा तो त्याचा चुलत भाऊ रहमान डकोइतकडे वळला आणि त्याच्या संघटनेत सामील झाला. अनेक वर्षे, उजैरने रहमानसोबत पप्पू-लालू नेटवर्कविरुद्ध अथक युद्ध लढले. 2000 च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत, हा संघर्ष कराचीच्या सर्वात घातक शहरी संघर्षांपैकी एक बनला होता, ज्यामध्ये शेकडो लोकांचा बळी गेला आणि लष्करीकृत टोळी राजकारणाचा एक नवीन युग सुरू झाला. या काळात, बंदुकीच्या लढाया लियारीचे वैशिष्ट्य बनल्या.

समांतर प्रशासन आणि पाणी माफिया

कराचीमध्ये सततच्या पाण्याच्या कमतरतेमुळे, पीएसी (पीपल्स अमन कमिटी) गटांनी प्रमुख पाइपलाइन पॉइंट्स ताब्यात घेतले आणि बेकायदेशीर हायड्रंट चालवले. टँकरद्वारे पाणी चढ्या दराने विकले जात होते. पीएसीचा प्रभाव पीपीपीच्या राजकीय पायाशी जोडला गेला होता. पीएसी कार्यालयांमध्ये लावलेल्या बॅनर आणि पीपीपी झेंड्यांनी पोलिसांचे हात बांधले होते.
लियारी येथील रहमान डकात हे पाकिस्तान पीपल्स पार्टी (पीपीपी) च्या वरिष्ठ नेत्यांशी जवळचे संबंध असलेले मानले जात होते. 18 ऑक्टोबर 2007 रोजी कराची येथे झालेल्या कारसाझ हल्ल्यात रहमानने माजी पंतप्रधान बेनझीर भुट्टो यांना वाचवले असेही म्हटले जाते. भुट्टो यांच्यासाठी अनौपचारिक सुरक्षा कवच म्हणून रहमान यांना सादर करण्यात आले.

रहमान दरोडेखोर आणि एसएसपी अस्लम

एसएसपी चौधरी अस्लम खान यांच्या एंन्ट्रीमुळे लियारीमध्ये मोठा बदल झाला. अस्लम हा आक्रमक पोलिसिंग आणि एन्काउंटरसाठी ओळखला जाणारा क्रिमिनल इन्व्हेस्टिगेशन डिपार्टमेंट (सीआयडी) अधिकारी होता. लियारी टोळ्यांविरुद्धच्या त्याच्या कडक भूमिकेमुळे तो रहमान डकतशी थेट संघर्षात पडला, जो 2000 च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत कराचीच्या अंडरवर्ल्डमधील सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींपैकी एक बनला होता. अस्लम आणि रहमान यांच्यातील दीर्घ राजकीय लढाईनंतर, 9 ऑगस्ट 2009 रोजी, पोलिसांनी अखेर घोषणा केली की कराचीच्या बाहेरील स्टील टाउनजवळ झालेल्या गोळीबारात रहमान मारला गेला आहे. अधिकाऱ्यांनी दावा केला की रहमान आणि त्याच्या तीन सहकाऱ्यांनी पोलिसांवर गोळीबार केला आणि प्रत्युत्तरात तो मारला गेला.

लियारी टोळीयुद्धाचा कळस

2009  मध्ये रहमान दकैतच्या हत्येनंतर, लियारी नेटवर्कचे नेतृत्व एकाच उत्तराधिकाऱ्याकडे सहजतेने हस्तांतरित झाले नाही. उजैर जान बलोचने स्वतःला संघटनेचा राजकीय प्रमुख म्हणून सादर केले. मार्च 2013 मध्ये लियारीमधील संघर्ष सर्वात कुप्रसिद्ध टप्प्यावर पोहोचला, जेव्हा गँगस्टर अर्शद पप्पूची हत्या करण्यात आली. पप्पूचा भाऊ यासिर देखील मारला गेला.
एप्रिल-मे 2012 मध्ये, सिंध सरकारने कराचीतील सर्वात मोठ्या सुरक्षा ऑपरेशन्सपैकी एक सुरू केले, ज्याला नंतर ऑपरेशन लियारी म्हणून ओळखले गेले. पीपल्स अमान कमिटी (पीएसी) शी संबंधित प्रमुख कमांडरना अटक करणे आणि परिसर साफ करणे या उद्दिष्टासह पोलिसांनी हजारो कर्मचारी, चिलखती वाहने आणि विशेष युनिट्स तैनात केल्या.

सरकारी काम

या कारवाईला लवकरच तीव्र प्रतिकाराचा सामना करावा लागला. सशस्त्र गटांनी पुढे येणाऱ्या पोलिसांवर हल्ला करण्यासाठी रॉकेट-प्रोपेल्ड ग्रेनेडसह जड शस्त्रांचा वापर केला. अनेक दिवसांच्या लढाई, वाढत्या जीवितहानी आणि राजकीय वर्तुळातून वाढत्या टीकेनंतर, ही कारवाई थांबवण्यात आली. तथापि, नंतर हा प्रदेश टीटीपी सारख्या गटांशी जोडला गेला आणि राजकीय व्यक्तींनी स्वतःला दूर करू लागले. 2016-2017 पर्यंत, लियारीच्या टोळ्या लक्षणीयरीत्या कमकुवत झाल्या होत्या. हे विशेषतः तेव्हा स्पष्ट झाले जेव्हा पाकिस्तानी सैन्याने या प्रदेशात कारवाई सुरू केली आणि लष्करी कायद्यांतर्गत खटल्यासाठी उजैरला अटक केली. 2020 मध्ये, एका लष्करी न्यायालयाने त्याला हेरगिरीच्या आरोपाखाली 12 वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली. यामुळे या प्रदेशातून राजकीय संरक्षण देखील काढून टाकण्यात आले.

लियारीतील शांत रस्ते, न सुटलेले प्रश्न

लियारीमध्ये बहुतेक गुंड मारले गेले किंवा अटक करण्यात आली आणि टोळीयुद्ध कमी झाले. त्यामुळे त्याची जुनी सांस्कृतिक आणि राजकीय ओळख आता पुन्हा उदयास येत आहे. फुटबॉल मैदाने, सामुदायिक शाळा आणि सांस्कृतिक केंद्रे जी एकेकाळी परिसराची ओळख होती ती पुन्हा उदयास येत आहेत. तथापि, लोकांना अजूनही ते दिवस आठवतात जेव्हा गोळीबार सामान्य होता.